Page 177

تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٧٦) مبحث روايات موضوعه ومتصرفه و قابل اعتبار ميباشند لاكن در حقیقت اصل ان واقعه درست نمیباشد و در احادیث هزارها مثال این مسئله موجود ميباشد ـ لهذا فيصله صحت احادیث را تنها بر رواة نباید کرد بلکه همراه ان غور و ملاحظه شود که آیا این روایت باصول درایت منطبق است و یا خیر ! مطلوب از درایت این است که هر واقعه را که کدام مقوله یا روایه تشریح میکند، بران دقت کرده شود که ایا طبیعت انسانی و اقتضای زمانه و دیگر خصوصیات و یا حالات منسوب اليه و دیگر آثار عصری و قرائن عقلی بدو چه نسبت دارد ؟ اگر ان کلام بآن معیار تطبیق نمود معلوم است که صحت ان مشتبه است ـ یعنی محتملست که تغیرات، تبدلات صورت اصلیه ان واقعه را تبدیل داده است امثال همین قواعد در تحقیق و تنقید احادیث نیز استعمال کرده میشود و ان را اصول درایت می نامند ـ . علامه جوزی که در فن حدیث مقام عالیه را اشغال نموده است می نویسد که :ـ كل حديث رايته مخالف العقول او يناقض الاصول فاعلم انه موضوع فلا تتكلف اعتباره ( اي لا تعتبر روايته ) ولا تنظر في جرهم او يكون مما يدفعه الحس والمشاهدة او مبايناً لبعض الكتاب او السنته المتواترة والاجماع القطعى حيث لا يقبل شىء من التأويل او تتضمن الافراط بالوعيد الشديد على الأمر اليسير او بالوعد العظيم على فعل واليسير هذا لاخير كثير فى حديث القصاص والوعاظ واهل الطريقه عمدة مطالبش اینکه :ـ هر حدیثیکه بر خلاف عقل و یا با اصول متناقض باشد پس بدان که وی موضوع است و به تحقیق احوال روات آن وقت خود را ضائع مکن و هم چنین روایتی که مخالف حس و مشاهده ملاحظه کردد و یا بر خلاف قرآن واحادیث متواتر و اجماع قطعی بوده قابل تأویل نباشد و يا بيك سخن ـ عادی تهديد شديد و بريك کار معمولی وعدة انعام مزيد باشد که بیشتر امثال این احادیث را قصه خوانان و واعظان واهل تصوف بیان می نمایند، تماماً موضوع است !