Page 157

تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (١٥٦) حضرت امام مجتهد اول بود اگر در ایام زنده گانی خویش بشرف مصاحبه و شمولیت بحلقه تدریس ابوحنیفه و سفیان ثوری افتخار می یافتم همانا که من هم یکی از اشخاص معمولی بشمار میرفتم [ ملاحظه شود تهذیب التهذیب ترجمه ابوحنیفه ] و نسبت بو کیع و یحیی بن زائده که در فن حدیث ید طولی داشتند و مدت متمادی در حلقه تدریس ابوحنیفه شمولیت داشتند - گفته میشود که اگر آنها در وجود مسعود ابوحنیفه جوهر علم وفضل ومایه احادیث را نمی دیدند - چه طور ممکن بود که آنها بشاگردی وی افتخار می نمودند - وقس علیه البواقی شروط اجتهاد ، و مجتهد بودن ابوحنیفه علاوه بر این سخنها مجتهد بودن امام صاحب از جمله آن مسائل مسلمه ایست که درین عرصه سیزده صد سال بجز از چند اشخاص احدی را از وی انکار نیست . تعریف اجتهاد را علمای حدیث مانند بغوی - رافعی نووی وغیره بدین الفاظ نموده اند که مجتهد شخصی است که در علوم پنجگانه قرآن شریف احادیث مذاهب سلف - لغت - قیاس - دستگاه و ملکه کاملی - داشته باشد - یعنی هر قدر آیاتی که نسبت بمسائل شرعیه موجود است و تمام احادیثی که از ( رسول اقدس ) مسموع شده هر قدر علم لغت و اقوال سلف که لازم باشد - و از جمیع طرق قیاسی کاملاً علم داشته تماماً از آنها مستحضر باشد - اگر در یکی از ن علوم پنجگانه نقصان و کمی داشته باشد - وی مجتهد نیست و تقلید اور اننباید کرد . [ ملاحظه شود بحث حقیقت اجتهاد در کتاب عقدالجید شاه ولی الله ] بنابر همین مسئله علامه ابن خلدون در فصل علوم الحدیث در ضمن تذکره مجتهدین می نگارد که : - « برخی از اشخاص بی انصاف می گویند که عده ازین مجتهدین در فن حدیث کم مایه بودند که روایات آنها کمتر بنظر میرسد - لا آن این خیال قطعاً غلط است و نسبت بائمه کبار امثال این افکار را نباید قائم داشت زیرا « که تماماً شریعت از قرآن شریف و احادیث منیف مأخوذ شده پس مردیکه درین دو چیز کم مایه باشد چه طور میتواند شد که وی اصول صحیحه را