Page 303

صحيفه ٢٩٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بنیاد داده، و برای اداره آن دایره يك وزیری بنام ( ناظر معارف ) تعیین نموده است . بناءً علیه از چگونگی نظام و قانون معارف افغانستان جویا شدم . حضرت پدر — این بیاناتی که جناب پاشا فرمودند در مملکت ماهنوز اینگونه افکار و تصورات در معرض تصور و تفکر جلوه ننموده خلقت و طبیعت هر انچه بخشیده همانست . ناظر پاشا — پس معلوم میشود که هنوز هيچ يك مكتبي به اصول جدید برای تحصیل علوم و فنون تأسیس نیافته باشد ؟ حضرت پدر — هزار افسوس که نی ! ولی امید است که بهمت باذ شاه غیور و هوشمند افغا نستان امیر ( عبدالرحمن ) خان چنانچه بسی آثار نافعه دیگر بر وی کار آمده این امر جلیل نیز ظهور و بنیاد گیرد . پاشا — اما درینوقت از همه چیز اقدم توسیع و تعمیم معارفست ، و بفكر من چنان میرسد که اگر در اول امر بقدر بیست تا بیست و پنجنفر شاگردان افغان در استانبول بیایند و در مکتبهای مختلف اینجا از هر فن داخل شوند و بعد از تحصیل، بعضی از انها برای آموختن فنون مختلفه به اوروپا فرستاده شده بعد از تکمیل و تحصیل به افغانستان برگردند آنوقت اصول وضع و بنیاد معارف در افغانستان کسب سهولت میکند ، زیرا تادانایان این امر از اولاد خود وطن بهم نرسد ، ونه بینند که چگونه بنیاد میبایست نهاد، کار پیش نمیرود. و اگر بنیاد معارف را مردمان اجنبی در وطن شما بنهند بدرد شما نخواهد خورد . زیرا او لا مصارف آن بسبب تنخواه های گزاف آن ها بیشتر میشود . ثانياً بنابر قول ( کس نه خارد پشت من جز ناخن انگشت من ) دیگر کسی بر شما چنان دل نمیسوزاند چنانچه خود شما بر خود دل بسوزانید .