Page 215

۲۰۸ این قانون عمومی است که سریان آن بر افراد و جامعه ها است، هر چند احتکاک و تنازع بیشتر واقع شود همانقدر ارتقا بیشتر حاصل میشود. از این است که کلمه (تنازع حیات) در صف علوم مهمه یک حصه مستقلی را اشغال نموده است. احتکاک هر چند از اموریست که جلو گیری آنرا از بدو مرحله تشکیل یافتن جامعه ها علاج مینمایند. مگر قوه قاهره طبیعت مؤید آن گردیده هر نوع علاج را در مقابل این علت بی اثر میگرداند، و این یکی از حکمتهای انسان است، هر گاه یکی از قوای طبیعی را ملایم حال خود ساخته نتواند، در این میکوشد که حال خود را ملایم آن بگرداند مظهر این حکمت را در عالم عسکری که شرافت یا قیمت خیری آن مطرح بحث است به بهترین دلایل متجلی می یابیم از این است که جامعه تأسیس قوه نامی عسکری بعبارت دیگر قوه هائیکه برای دفع احتیاجات و شداید قانون تنازع لازم است مجبور گردیده پس معلوم میشود مقدار خیری را که متوجه جامعه میرساند خیلی زیاد است، چرا که در نشو و ارتقا جامعه اثر بزرگ را دارد زیرا در صورتیکه تنازع و مقدار استعداد جامعه برای نشو و ارتقا آن علاقه داشته باشد باید ذرایع تنازع و احتکاک عامل عظیم خیر برای جامعه باشد.