Page 37

خود را در مملکت همسایه خود مراعات و پیش برد میدهند ، خصوصاً وقتیکه موقعیت جغرافیائی افغانستان را هم در این مطالعه قیاسی مد نظر بگیریم . علاوه بر این شایعاتیکه در جرائد انگلیسی بین حمله و تردید راجع به اقامت کردن کرنل لورنس در سرحدات افغانی برای تهیه یک شورش ، و نیز مقالاتیکه خواه بطور حمله و یا مدافعه در جرائد روسی شایع شده است . و باز تأثیرات غیر عادی که در این هر دو سرحد پیدا شده بود اینرا نشان میدهد که محتمل دست غیر در اغتشاش دراز شده باشد . اما باین حدیکه بعضیها تصور کرده اند که اصلاً اغتشاش تمهید شده و ساخت دست غیر باشد این قابل تأیید قطعی نخواهد بود ، و مسئله قابل شك است ، چه تا زمانیکه اقلاً در ملت اسباب اغتشاش مهیا نشود طبعاً نه دست ، بل دست های غیر هم اثر کرده نمیتواند قسمت طبیعی این اغتشاش بین فرد و جامعه از خیلی جهتها تشابه و همرنگی است و عموم مقتضیات و یا قوانینیکه بر فرد تطبیق مییابد عین و یا مثیل آن قوانین و مقتضیات در جامعه تطبیق و یا تأثیر دارد ، و چرا این تشابه نباشد در حالیکه جامعه عبارت از مجموعی از افراد است . مثلا میبینیم اگر فرد دوره طفولت و دوره صباوت و دوره رجولت و باز دوره کهولت و زوال دارد . نیز جامعه دوره تكون و دوره بدویت و دوره مدنیت و باز دوره انحلال وزوال دارد . و همچنینکه حیات فرد بسته باندازه رعایتيای صحی و قدر و منزلت عمومی آن بسته به مقدار معلومات و کمالات آن باشد ایضا میبینیم که حیات و پیشرفت جامعه در دوره های آن بسته بحسن تدبیر و پیش نشدن تخالف امور جامعه است و باز عیناً بمانند فرد منزلت و قدر واهميت يك جامعه - ۲۸ -