Page 755

( ۷۳۰ ) ( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواريخ ) که ضعیف قوی دل گشته در گفتن سخن برخود بلرزد و بر نادانی ایشان تحمل کن و برعبارت ایشان منکر و تنك دل و از ایشان دور نه تا خدای بزرگ درهای رحمت خود را بر تو بکشاید و ترا مزد طاعت ارزانی دارد و آنچه را که بایشان میدهی گوارنده و اکر ندهی نیکو عذر بخواه و بسیار کار پیش آید که تو خود از مباشرت آن ناچار باشی چنانچه میشود که منشیان پایهٔ سریر ولایت جواب عمال کذابان اطراف را چنانکه شاید نتوانند که بنویسند یا خلقی را حاجتی افتد که عمال بوان و دیگر خادمان ازان تنك شود و نواجب روا نتوانند کرد پس کار هر روز را بهمان روز اجرا کن زیرا که هر روز را عملی بود که مربوط بهمان روز باشد و آنگاه که از کار و عمل رعیت و عامهٔ زیر دستان فراغت یافته قدرهريك را بجایش شناختی و برای دادن انصاف مراتب و برآوردن مطالب هر طائفه وقتی نهادی و از عهدهٔ هريك بتوفیق که خدا ورسول خرسند شوند بر آمدی نظری بحال خویش کن واز برای (۱) اطاعت و بندگی خدای سبحانه و تعالی وقت خاصی تعیین نما و خدای (۱) سبحانه را از تن و جان خویش تعظیمی یعنی برخود واجب شناس و آنچه را که بآن با خدای نزدیك خواهی و ترابان استظهار و اعتماد باشد تمام و ستیغ و وافی (۲) عیار واجب بدان بخواه و وسع خویش را دران بکار بر و چون نماز ایستی چندان طول مده و نفرت خلق را از خود مپسند و نماز که يك حصه را نیز ضائع مگذار چه در هرقوم بسا اتفاق افتد که کسی بود که او را حاجتی باشد و یا علتی داشته باشد که نتواند از تن و جان مثل تو نماز گذارد و چون این امور را لازم دانسته رعایت کردی بدانکه والی را خواستکان خواهند بود که خود عبادتی خالصاً رو غالباً در ایشان خود پسندی و دست درازی پدید آید و در معاملات خلق انصاف را از دست داده جانب خویش کرده بگیرند و زیاده ستانی گرایند پس از مایلکه و خالصهٔ خویش مؤنت ایشان را کفایت کن تا ازینگونه افعال دست (۲) یعنی کامل باز دارند و از فراهم نمودن مال بسیار و دست درازی دامن بکشند و هيچيك از عمله و خادمان خویش را اقطاع (۳) عیار و شياع (٤) در جای نميول و سيور غال مده که با دیگر روستایان و زارعان در آب خوره و غيره شراکت داشته باشد (۳) که باستظهار و پشتی بانی تو عمل آنرا بار دوش دیگری کنند و خود را معاف و مرفوع القلم دارد و بدعمل ایشان اقطاع بفتح در هر دو جهان وزر و وبال تو گردد و چون حقی بر بیگانه و خویش لازم افتد آنرا لازم شمرده سازش و جانب اول یعنی خدای را نگاهداشته جانب اقربا و خویشاوندانت در امر ناروا فرو گذار و ببرداشتن این بارگران عاقبت عاقبت جایدادها (٤) شياع را چشم داشته باش که اینگونه تحمل را پاداش نیکست و اکر دیگر رعایا در منصبی بتو بد کمان شوند عمال را بر تو بكسر اول حمل کنند و جرمی بخلاف سزاواری بتو نسبت دهند عذر خود را از ایشان بخواه و بدگمانی ایشانرا از خود باز یعنی زمین دار زیرا که از عذر خواستن ایشان را با ئین حق مستقیم توانی داشت و خواهش خویش توانی یافت و چون دشمنی های با درخت طالب اشتی کردد و در اشتی نمودن با او خوشنودی خدای باشد اشتی را ضرور بپذیر و صلح اختیار کن چه در صلح و آب اسایش لشکر و استراحت والی و امنیت ملك مضمر باشند و پس از صلح باید از خصم بغایت برحذر بود زیرا که خصم کهنیست که اشتی جسته بصلح گراید تا که فرصتی یابد و چون حقیقت چنین بود عاقبت اندیش باش و حزم و احتیاط را از دست نداده مواظب آن باش و در پیمان و پاداش کار بشکر و بکمان نيك خويش اعتماد مکن و چون ترا با دشمن صلح دست داده عقدی مربوط و عهدی مضبوط گشت پاس وفای آن عهد را بدار و بدانچه زبان دادی و بزمعه گرفتی همۀ تن و جان خویش را بادای آن بدار زیرا که در التزام هيچيك از فرائض خدای سبحانه عموم خلق را از سبب تفرق هوا و پراگندگی آراء همت اجتماع و اتفاق دست ندهد که در حفظ عهد و دوری از غدر و وفای وعده حاصل گردد چنانچه اهل شرك و مردم بت پرست که از سوء عاقبت و وبال خاتمه مکر و خدیعت بدانستند جانب وفا شدند و بلازم داشتن عهود و متحتم شمردن عقود تکیه نمودند پس چون دستی دادی غدر مکن و چون عهدی بستی فرو مگذار و خصم را مقریب چه خدای سبحانه عهد و ذمت خویش را از در رحمت و فضل خداوندی در میان بندگانش حصار امن و حصن امان ساخته و قرار داده است تا بآن محکم پشتی جسته به پذیرفتن آن پیشدستی اختیار کنند و کس مجرم خدای نشود و عهد او را نشکند مگر آنکه حق او را نشناسد و شومی بخت و نحوست اخترش فرو گرفته باشد و چون عهدی بخویش قرار دادی وجوه تاویل وسایر (ه) شکت عللها را فرو گذار بوغدر عهد ونكت (٥) وعد را در دل جای مده و پس از عهدیکه موکد شد و پیمانیکه موثق شکستن