Page 20

بیان مخارج اصول حروف قرآنی بخلاف فرعی که آن فروع مخرج اصول است شد مخارج هفده بر قول خلیل خلیل کان بود مختار اکثر نحویان قاریان پس حروف جوفی و مد مخرج حرف ہواه میشود مفهوم از لفظش برای عاقلان همزه و ها اقصای حلق و عین حاء وسط بود غین و خا ادنای او قاف است اقصای مخرج بفتح میم و راء مهمله یعنی موضعیکه آواز حرف مبداء و انجام نام شود در عدد مخارج اقوال بسیار است مراد از خلیل ابن احمد که اوستاد سیبویه در این باب است در علم نحو و نیز قاری است بر قول او شان هفده است هم چنین مختار اکثر اهل لغت و قاریان نحویان حروف قرآنی از اصل سی است و ازان سه حرف از مخرج مقدر است و بیست حرف را محقق مخرج مقدر آن است که هوای بار ارادۀ نفس ناطقه خارج شود اعتماد در جوف سینه باشد بلکه در هوای حلق و دهن تمام شود و محقق آن است که هوای مذکوره بر دو جسم تصادم داشته باشد و آن دو جسم اطراف حلق بازبان همراه کام بالا و یا دندانها و یا دو لب خواهد بود و بهمین دو قسم مخرج محقق می گویند یعنی مخرج حروف مد مقدر است زیرا که اعتماد بر دو جسم از اجسام مذکوره ندارند بلکه در بین هوا و فضای مذکوره تمام میشوند بنا بر ان این حروف را مدی و جوفی و هوائی میگویند و ذوات آنها بمد صوت حرکت حرف محقق در مخرج هر حرف و هوای مذکوره است و آن حرف عقد مخرج اواست هوائی متحرک که در مجری هوا ساکن گردد حرف مسموع میگردد چنانکه بیای مکتوز حرف است غین و خاء از حنجره حلق است قاف از بین عقده ها مخرج زبان است تا مخرج قاف زبان و کام براورد در حرف مخرج داد را ثانی نزدیک کام ۱۷