Page 36

(ه) صنعت، علم، مدنيت و اخلاق فاصله نيز روبه انحطاط سير می نمود . با این ترتيب عامی بینیم که اوضاع اجتماعی افغانستان مقارن ظهور اسلام بحرانی و مملکت از نظر مادی وروح مستعد انحلال بوده، وچندین نسل ملت یکی پی دیگری در زیر این شرایط نامساعد اجتماعی بدنیا آمده و میگذشتند مبدا بقاء ملت مرهون تهذیب وتمدن قدیم وخاطره عظمت ومفاخر گذشته خراسان بود که هنوز مثل مشعلی در شبهای تار فروزان ،وقوم را بااعاده آن جاه وجلال ازدست رفته امیدوار میداشت، وهمین آتش بود که ایشانرا درماضی وماجراهای هخامنشی ویونانی وهندی راهنمائی کرده بود . ولی وقت عبور میکرد و آفات اجتماعی قوت میگرفت و اينك نفوذ اجانب از چهار جهت وحدت اداری وشركت منافع رااز بین برده، وسیمرغ بودا وبرهمنی، آئین زرتشتی را که مبنی بر روح عمل وجدال باشر بود زیر سایه نته آورخویش فرا گرفته بود، چنانچه میدانیم برهمنی پر از شرك و بت پرستی وفاقد هر نوع مساوات حقوقی بود، ودین بودائی نیز اصلاً ! بیشتر دین نظری بود تا عملی وانگهی تحریفاً با اصول سائر ادیان باطله مخلوط شده بود،لهذا عجالتاً این ادیان باروح اجتماعی افغانستان ملایمت وموافقت وبارشدسیاسی مملکت مساعدت نمیکرد در حالیکه همیشه ادیان مخصوصاً در آنعهد و درزندگی اجتماعی ملل تاثیر بزرگتری را دارا بود از همین جا است که در قرن هفتم میلادی کشور خراسان محتاج يك انقلاب عظیم اجتماعی بود تا بتواند تمام مفاسد اخلاقی واختلافات سیاسی و مذهبی ومغایرتهای نصب العین مادی ومعنوی قوم را از بین برده،وبجایش روح واحد وزنده درمملکت ایجاد نماید وگر چه زمینه برای قبول چنین انقلابی مساعد بود، اما هنوز محرك چنین انقلابی بزرگ مفقود، وظهورش بنظر مستبعد می آمد، تنهادرین میانه دین اسلام میتوانست چنین وظیفه سنگینی رادر خراسان ایفا نماید، در حالیکه شرایط