Page 929

( ٣٥٢ ) و بیزانس موازی با سکه های اشکانی و ساسانی و دیوانات های و نیز به ترتیب هم درین جا دیده شد و نشان میدهد که چطور دوره به دوره روابط تجارتی بین شرق و غرب برقرار بود . (۱) بهر حال بهبودی وضعیت اقتصادی، ترقی و بسط تجارت از راه خشکه و بحر با رومن ها و چینی ها و هندی ها یکی از عوامل طبیعی گرمی بازار راهبین و روحانیون وصنعت کاران بود. صاحبان کاروان و تجار بزرگی که ماها دره های هندوکش و جلگه های وسیع باختر و تخارستان را طی کرده از ماورای پامیر تا وادی اریوس (هری رود) و از تا کژیلا تا بلخ مال التجاره قیمت داری را حمل و نقل میدادند طبعا برای شکران سلامتی جان و قافله و امید مفاد بیشتر به معابد و روحانیون اعانه میدادند ، چنانچه اکثر معابد مخصوصا استوپه ها در اثر پول اوقاف و اعانه ساخته شده است . موسیو فوشه میگوید ۲) بعضی اوقات تجار محض بنام تمرکز سرمایه برای تعمیر معبد یا استوپه مسافرت های مخصوص تجارتی می نمودند . قرار نظریه عالم فرانسوی «صنعت يك مال التجاره لوكس است و ترقی آن وجود اعانه دهندگان پول دار و جوان مردی را تائید میکند.» حقیقت غمین طور است والا این همه استوپه های باشکوه و معابد مجلل با تزئینات و نقوش و تصاویر دیواری رنگه وهیکل تراشی های شگفت بدون پول و سرمایه و بدون معاونت و همکاری طبقه تجار و پول دار بمیان آمده نمیتوانست. آیا بامیان دره ئی به این تنگی چطور چندین هزار علما و روحانیون و صنعتگران مختلف را تغذیه میکرد در صورتیکه موضوع تجارت و رفت و آمد دائمی قافله های بزرگ به دو طرفه هند و کش در میان نمی بود ؟ پس اگر چه در ظاهر عامل اقتصادی آنقدر در موضوع بسط صنعت دخیل معلوم نمیشود در حقیقت دخالت زیاد دارد و یکی از موجبات خیلی مهمی است (۱) ۲۰ – ۲۲۶ جلد دوم کتاب راه قدیم هند اریخ تا کاگزیلا تالیف فوشه . (۲) ۵۲۶ جلد دوم صنعت گریکو باديك كنده ارا .