Page 322

۳۱۷ نمرده برادر این اقوام میباشند» بهرحال ما در خصوص این مسئله فیصله خود صادر نمیکنیم . عقیده پیر صحیح باشد یا غلط مگر خیام باین عقیده گرویده بود چنانچه میگوید: ایزد خواست انچه من خواسته ام کی کرد و راست انچه من خواسته ام گر بست صواب انچه او خواسته است بس جمله خطا ست آنچه من خواسته ام نقشی است که بر وجود ما ریخته صد بوالعجبی ز ما برانگیخته من زان به ازین نمیتوانم بودن کز بوته چنین مرا فرو ریخته از آب و گلم سرشته من چه کنم وین پشم قصور رشته من چه کنم از بیان مؤلف معلوم شد که خودش جبریه بوده نیز دعوی میکند که خیام و حافظ هم بهمین عقیده داشته اند بلکه اشاعره هم اگرچه اوشان بزبان نمیگویند مگر فکرأ موافق جبریه میباشند . در فکر ما این دعوۀ مؤلف التفسیر عقیده جبریه که کرده بود و خطاست در حقیقت این مسئله ایست که پیش روی عقل سلیم دو مرتبه موجود پیدا میشند: یک بی اختیاری که در جمادات مشاهد میشود: دیگر قدرت و اختیار که در حشرات حق تعالی مفهوم میگردد : مرتبه اول را جبر و ثانی را اختیار مطلق مینامند . حالا در خصوص انسان بحث است که ازین دو مرتبه کدامش با و حاصل است فرقه جبریه او را بی اختیار میگویند و قدریه مختار کامل و بی اشاعره یک مسلک در میانه را که واقع است گرفته اند که آدمی نه بمثل سنگ بی اختیار و نه مانند حق تعالی مختار است. بلکه یک اختیار و اراده دارد که او را از سنگ که غیر ذی روح هستند امتیاز میدهد ولی بدرجه اختیارات مطلقه خداوندے هم نمیرساند عقیده اهل سنت و جماعت همین است. وقتیکه این طائفه از قدرت حق بحث میرانند البته بمقابله آن قدرت انسانی را بی اثر و محسوس میدانند. وقتیکه از جبر و جماد حرف میگوید بمقابله آن انسان را صاحب قدرت و حرکت و اختیار مشاهده میکند لہذا کلامہائیکہ در قدر قدرت قدر مطلق صادر شده اند ازان بر جبر و بی اختیاری انسان استدلال نمودن بالکل خطاست نعوذ بالله موثر در انفسنا فقط (منصور مترجم ) .