Page 1157

( ۱۱۳۷ ) ( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان ) ( سراج التواریخ ) راست تکویند و طبیعت شناس ومزاج دانند واز نجاست نه در جذب و جلب قلوب قدرت و مهارت تامه دارند و دل میفریبند و در حصول مدعای خویش از زشت و زیبا عار ندارند بل اصبر را شنیع و قبیح نمی پندارند که مانع از وصول بمرام و کار باشد و آنگاه که مدعا بدست آرند و تیر آرزو در شست زاب یاری کنند و با هم متفق و متفقند و در بین خود عداوت ندارند واگر احیاناً مخاصمه ومعانده روی دهد ابراز آن نمیکنند و از راه همجشی برغم خصم خویش کوشش کرده از وی سبقت درفعت میجویند و بتحصیل علم و دانش جد و جهد ورزیده بحد کمال و کار دانی رسانیده خود را نزد دولت و ملت معروف میسازند و بعاطفه نیز حسد نبرده شخص دانا را میستایند واورامحقی میدانند واشراف خود را بدیده عزت دیده بزرگان وفرومایگان وزبردستان ترحم نموده بایشان راه تلطف می پیمایند و زیر دستان از زبردستان خود چون جورو را نمیدارند سرکشی جائز نمیشمارند و عوام را آزاد می پندارند و در امور دولتی اعلی واوسط و ادنی ندارند هريك بذاته خود را وجود پادشاه و خیر خواه دولت دانسته نفع و نقص آنرا از خود میشمارند و دروقت حاجت سرو مال خود را نثار دولت کرده دریغ نمیدارند و از اتفاق ووفاقیکه با هم دارند افراد وآحاد ملت ایشان شهزاده آزاده را که مهمان دولت بود بغیته مهمان خویش شمرده او را با خدمه اش بانواع احترام و اعزاز واکرام میدیدند و سعی داشتند که امیر وملت افغانستان را از کردار و رفتاریکه با شهزاده نمایند نسبت بدولت انگلیس زیاده تر دل گرم و دوست و یکجهت سازند خلاصه اصل دولت شان مشروطه میباشد اختیارات جه در دست وزر است ووزرا را ملت منتخب میکنند و در تعمیر مملکت از قبیل بنای مدارس و اجرای انهار وبستن قنطره و پلهای سعی و مجاهدت اشد و پاسداری و حراست مملکت را از استیلای مخالفان رأی و تدبیر نمایند و در نفس الامر پارلمنت برای آن قرار داده اند که زبان ایراد و اعتراض ملت از امور جزئی و کلی که وکلای خود ایشان صلاح و صواب دانسته اجرا میکنند بسته باشد و در هیچ امری از امور دولت غرض جول و بکلی ضبط بدیگری حسد و غیبت کوئی ندارند و برای هر کار اندازه ومقدار قرار داده اند و مقصر را بقدر جنایت زجر و سیاست مینمایند و قتل را جز بر قاتل و خائن دولت و ملت که از خیر وصلاح وصواب کار مردم در گذشته از دیگر دولت رشوت گرفته بر دولت خود وارد آرد جائز نمی شمارند بل قتل ایندو را واجب می پندارند و اگر وزراء وحکام مرتکب سهو و خطائی نسبت بدولت شود قبل از انکه خویش را مورد غول داند از منصبی که دارد استعفا میکنند بالجمله رجال ملت انگلیس بردو جماعه منقسمند که یکی را (کسر وتو ) ودیگری را (لبرل) نام نهاده اند و ایندو جماعه بامور دولتی مخالفا نه با هم مکالمه ومذاکره کنند و در تدابیر همدیگر ایراد و اعتراض نمودی دلائل وبراهین خود را نزد ارباب پارلمنت بیان کنند بعد جماعه که تدبیرش پسندیده وکلاء نباید وهمه جانب غالب شده رای ایشانرا استوار دانند وزراء طرف مغلوب از وزارت خویش استعفا کنند و محقاعت رأی را بر خود نپسندند واز استعفا نمودن ایشان امن و زارت بجانب دیگر که در فکر وتدبیر غالب آمده اند قرار گیرد و مستطیعان وصاحب ثروتان ملت انگلیس اقصی المراد بعیش و عشرت روز ومعیشت میگذرانند و بدون کسالت بدنی وزیان مالی ومرك اقارب که باعث تلخ عیشی ایشان کردد دیگر هیچ غم و همی خاطر خراش زیست وزندگی ایشان نگرددواگر از مردم ایملت طبیعی مدعیند و ثواب و گناه را برای نفس خودحدی قرار داده اند و زمام یخنی زندگی خود را تفویض نفس وهوا نموده اند و بیم از معصیت و امید در عبادت ندارند و بر طبق هواجس نفسانی ابتداع مال را بهشت ساخته اند و مساکین و تهی دستان ایشان بغایت ذلت و عسرت روز بسر برده از افلاس وعدم بضاعت ناچار گردیده اکثر خود کشی اختیار میکنند چه حرفت و پیشه وا موجد رزقی ندانسته اعتماد به رزاق علی الاطلاق نکنند و شخصی بی کسب را معدوم الرزق میخوانند و نان بام وشام را در انگلستان | (۱) سیب بصعوبت وزحمت حاصل میکنند و بسیاری از روسائیان ایشان سیب زمینی (۱) واقتضای ماء وسال حبوبة خود میکنند زمینی را در وبدون آن چیز دیگر از ماکولات نیابند وعمارات همه انگلستان خصوص لندن چه قدیم و چه جدید بجهتد دئی بنیاد افغانستان آلو گویند