Page 301

( ٢٧٦) اسم «وانگوهی دیتیيا» مرکب از دو کلمه است : «وانگوهی» اصلاً نام رودخانه و «دیتیيا» به معنی قانون میباشد و بصورت اصطلاحی از آن این معنی کشیده میشود که در جوار آن قانون و آئینی بمیان آمده است که عبارت از آئین زرتشتری باشد. این رودخانه «وانگوهی ديتیيا» طوريکه پیشتر اشاره شد در بندهش بنام «دائی تيك» ذکر شده و چنین تذکار رفته که : «رودخانه دائی تيك از «اران وج» آمده از میان کهستانات میگذرد». با تدقیقاتی که شده و اکثراً احتمالات آنرا تائيد میکند رودخانۀ «وانگوهی ديتیيا» عبارت از «رودخانۀ اکسوس» يا امودريا است زیرا تا عصر ساسانی هم کلمۀ «وانگوهی» که درین اسم داخل است بشکل پهلوی خود «وه Veh» در مورد اکسوس اطلاق میشد و ( وه ) به شهادت بندهش ( ۲۳، ۲ و XX ) و نویسندگان ارمنی و چینی نام این رودخانه بود (۱) گمان غالب برین است که رودخانۀ «دائی تيك» متذکره بندهش و «وانگوهی ديتیيا» متذکره اوستا یکچیز و عبارت از رودخانۀ آمو باشد. رودخانۀ دومی که بنام «دراگا» درینداهتی یادشدۀ زرافشان یا به احتمال قوی تر رودخانۀ سردریا میباشد که سرپرسی سایکس آنرا ارانگ Arang خوانده و گوید(۲): «راجع به خانه اصلی آریائی جر و بحث زیادی شده حال آنکه روایات آنها واضح از «اران وج» صحبت میکند. این قطعه زمین بین دو رودخانه «واهی ديتیيا» Vahi-Datya و «ارانگ» واقع بود و اینها نامهای قدیم رودخانۀ اکسوس و ابگز ارت میباشد» . قرار تحقیقات «کایگر» جرمنی و کشفیاتی که علمای روسی درین سالهای اخیر در «تلی برزو» نزديك سمرقند نموده اند معلوم میشود که «آریانا ویجه» (۱) بقیه نونه ٤ صفحه ٥ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسه (۱۸۹۲) (۲) تاریخ افغانستان جلد اول صفحه ٣٤