Page 79

٥٦ ثقافت علمیهٔ سید جمال الدین آیا که میتواند ثقافت علمیهٔ او را تعریف نموده و یا در آن خصوص تکلم نماید سید از آن علماء زبردست و منحصر بفردیست که کسی با او همسری کرده نمیتواند. آری سید جمال الدین از جنبه و ناحیهٔ علمی مافوق همه بود از نقطهٔ نظر وسعت معلومات و مهارت در علم و کثرت اطلاع که میتوانست که با سید پیش آمده و تفوق بیابد؟ که میتواند که قوت محاجه در مقابل با سید داشته باشد و حال آنکه او دارای بداهت قویه، قریحهٔ آتشین و ذکاء مفرط بوده است؟ که میتواند که با سید مناظره نماید در صورتیکه او صاحب براهین روشن، ادلهٔ واضحه، قضایای منطقیه و نتائج محققه دانسته میشود؟ که میتواند که در مقابل این فیلسوف عبقری و صاحب دها و این حکیم ماهر و عالم یگانه ایستاده گی نماید؟ بلی کسی با او یارای گفتگو و مخاصمه را نداشت ماسوای آنانیکه سید آنها را ملزم می نمود. امام محمد عبده از سید چنین میگوید: جهت دانستن مقدار علم سید همین شاهد بزرگ کفایت میکند که او با کسی کینه نورزید مگر آن شخصی که با او بنای کینه میگذاشت و هیچ عالم با او مجادله نورزید مگر آنکسیکه سید او را ملزم میگردانید. اروپا ئیان این مسئله را کاملا اقرار و اعتراف نموده اند. پس اگر بگویم که او در قوت ذهن و وسعت عقل و نفوذ بصیرت در دورهٔ خود از همه بیشتر بوده است البته مبالغه نکرده ایم. ادیب اسحاق میگوید از عجائب ذکاء سید جمال الدین یکی اینست که زبان فرانسه را در کمتر از سه ماه بدون استاد یاد گرفته و حروف هجاء آن را بذریعه تعلیم صرفدر مدت دو روز تحصیل نمود. او حرکت معارف از و پا را تتبع نموده در خصوص مکتشفات عصریه