Page 47

٢٦ روزانه سه صد نفر طلاب به منزل شخصی سید حاضر میگردیدند و استفاده میکردند و این سه صد نفر شاگردان دیروز از جسته ترین رجال فردا گشتند و از نوابغ مصر شدند سید جمال الدین از روی معلومات سیاسی خویش در نظر شیوخ از هر منزلت خوبی داشت لیکن از روی اطلاعات دینی او شان را جلب کرده نمیتوانست اما طبقه کلاه پوش که از تمدن اروپا متأثر گشته به حضور سید آمد و رفت داشتند و برعلاوه نزد معلمین مدارس و ارباب مناصب عالیه قضاء و رؤسای مصالح حکومتی با وجودیکه اکثریه ایشان فارغ التحصیلان از هر بودند نظریات دینی سید خیلی مقبول بود درین روزها شاملین از هر عبارت از دو طبقه بودند : (۱) طبقه جامد و محافظه کار (۲) طبقه تجددپسند. رجال بیدار از هر وقتیکه دیدند شیخ مسائل مذهبی را طوریکه از ناحیه نقل بیان مینماید از جنبه عقل نیز بر آن روشنی می اندازد دانستند که دروس او با دیانت هیچ تصادم ندارد پس او را وادار ساختند که در فن کلام و حکمت نظری و طبیعی و عقلی و هیئت وعلم تصوف و اصول فقه اسلامی تدریس اغاز نماید ارمغان عرفانی جمال الدین به مصر شیخ محمد عبده می نگارد که خودم در اثناء تحصیل با آثار علوم عقلیه برخوردم و به آن میل پیدا کردم لیکن کسی را نمی یافتم که در آن معلومات وسیعی داشته باشد پس در تفکر افتادم لیکن از هر که می پرسیدم جواب میدادند که علماء کلام