Page 41

۲۰ شیخ الاسلام و اطرافیان تا بعد از و معاونین معدود او قرار گرفتند لیکن با وجود وسعت مقام ، در اثر جمعیت انبوه که به غرض استفاده فراهم شده بودند جای خالی باقی نبود خطابۀ سید جمال الدین سیدجمال الدین در حال شدت چك چك ها بر فراز منبر خطابه برآمده ونطق غراء خود را که بر افکار و حکم مشتمل بود ایراد نمود ـ در این نطق قوم را به جسد وصنائع را به اعضاء جسم شباهت داده و گفت زمانیکه اعضاء وقفه می نمایند بدن می میرد و همچنان کار خانه های قوم اگر معطل شوند قوم تنزل نموده و هلاك می نماید. مردم به این خطاب تماماً گوش شده و چك چك های پیاپی موجب تعجب حضار گردیده همه به ستائش او زبان کشودند و تفصیلات آن را امام شیخ عبده در صدر رسالۀ دهیریین چنین بیان نموده است : چون موعد خطابه سید فرا رسید مردم بسوی دارالفنون متوجه گشته يك جمعیت بزرگ رجال دولت واعیان اهل علم و ارباب جرائد حضور بهمرسانیده و بزرگترین وزراء مملکت در مجلس حاضر بودند سیدجمال الدین بر فراز منبر برآمده آنچه برای قراءت مرتب نموده بود ایراد نمود. « حسن افندی » نظر خود را بطرف کلام او معطوف ساخته میخواست برای ارائه عدم اهمیت آن حجتی بدست آرد مگر حقیقةً بمقصود خویش کامیاب شده نتوانست در خطاب خود زنده کانی انسانی را به بدن زنده تشبیه نموده و هر صنعت را به منزلۀ يك عضو از عضاء این بدن تصور نموده و منافعی را که این اعضاء به بدن می رساندند تشریح داد پادشاه را به دماغ که مرکز تدبیر واراده است مثل زده آهنگری را بازو وزراعت را به جگر و ملاحی را به پای و هر صنعت از صنائع را هم چنان به یکی از اعضاء بدن شبیه ساخته در اطراف تمام این تمثیلات بیان