Page 705

صفحه (۲۷) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱) واقتصادی به تطورات عصر حاضره است که آنها را هدیه عصر خویش نموده توانست . چون در این بیان ما تقسیمات «جد نجز» را آوردیم از دو رهگذر بود (۱) نسبت به تقسیمات دیگران در شعب تغیر بلند ذهنی از جهتی وتبدل عالی بنائی در تنظیم اجتماع از جانب دیگر بخشیده (۲) در آن واحد حسی و شهودیست . بهتر است در اینجا ما برای تنویر بعضی اذهان بآنچه حکیم فرانسوی متوفی ١٨٥٧ (كونت اوغست) اسناد جسته اشاره ببریم یعنی از دستور هائیکه در فلسفه حسیه بمقتضای تاریخ بشری سر می نماید و آن عبارت از جا گرفتن انسان در مدارج عالیه این دو دوره است ، با سوابق توطیه دخول به دور نهائی سومین باشد ، پس دور اول نزد این حکیم دور لاهوتی است یعنی روزیکه عقل بشرى تفسير اسباب و مسببات را مینماید ، درین دور انسان خرافی بوده عقل جزوی ابتدائی داشت ، و بطريق خلق و عنايه مباشر به دخالت آلهیه گردیدند ، زیرا تا زمانیکه ادراک انسان بدینگونه در فهم عالم باشد گویا هیچ راهی در مشی حصول علم صحیح نه بر آورده از علم معرفت در بین مسببات و اسباب را هرگز ندانسته وارتقاً مادی ومعنوی را در بر نگرفته چرا که آن بدون علم صحیح محال است . اما دور ثانی دور بحث در ماوراء الطبيعه است ..... پس شروع میکنند تفسیر دنیا را بقواعد ونظريات مجرده . . . که اکثراً خبران از نظر عمیق در ابحار بی پایان اینجا برده اند ، هر چند ازين يك انكار نميتوان کرد که عقل حریت زیاد در این دوره حاصل کرده ، عبودیت کور کورانه موهومات را هیچ دانسته بعبادت خالق گرائیده اند زیرا ازین صرف کردن اوقات در مسایل مجهول فی الكنه ، محجوب في الجوهر بسا ضیاع اوقات می نماید . ولی دور سوم علمی وحسی است یعنی زمانیست که نظریات حل گردیده تجربه ومشاهدات جايگير آن میشود و در این دور مشعشه قواعد كلية استقرأ وملاحظه ، شموليت اعظم