Page 192

(۱۷۷) و او نمی خواست که خود را پس نکشد. این فیصله بهر کیف برای شاه وقشون اندس خوب ثابت نشد. (۱) دوراند تمام وقایع آنوقت را بطرز خیلی خوب وواضح درچند حکم بیان میکند. البته دوراند شخصی است که صلاحیت اظهار نظر ودادن انصاف وقضاوت را درین زمینه دارد. او مینویسد: «پادشاهی که بازیچۀ دست دیگران بود ادارۀ امور مملکتی چون بهدایات انگلیسان ومخالف احساسات افغانی بود. مردم از آن تنفر داشتند (۲) .سفیر برتانیا پادشاهی حقیقی شمرده میشد (۳) وشاه به نیروی رخشندگی بر چه بریتانیای حکومت کرد. واقدامات خود را هر قدر خشن وناگوار می بود پیش میبرد (٤) آذوقه ولوازم یک قشون واردوی با آن بزرگی از منابع يك مملکتی چنین فقیر تهیه میگردید (٥) موقع شاه شجاع برتخت کابل فوق العادۀ متزلزل وناپایدار، بی اساس وبیاخبر معین، مخاطره آمیز مبنو برد اغواء دیگران بوده واگر چه مگناتن (۱) ناگفته نماند وباید بخاطر داشت که شاه شجاع خودش سبب وعلت انگیزه داشتن يك حصه افواج انگلیسی در افغانستان گردیده ومسؤل این امر بود اگرچــه بعدها دانست که در صورت حضور آنها آزادی او بازیچۀ دست بریتانیائیها است. شاه از خوانین بزرگ مملکت خوف داشت زیرا همان اشخاص بودند که چند سال قبل او را از مملکت رانده بودند و غرور او نمیگذاشت با آنها دوستی نموده از راه صلح پیش بیاید. ولی توقع داشت که حکومت را بدست خود اداره کند لذا خواهان بود که قوۀ بریتانیایی را ایاخود داشته باشد تا در مقابل خوانین مذکور بتواند ایستادگی کند و آن را ازپا بیفکند . (۲) - دی سکهرا بند دی افغانز صفحات ٢٧٩-٨٢ تالیف شهامت علی (۳) دی کفته ریویو دسمبر ١٨٤٠ وهستری آف دی افغانز صفحات ٣٢٠ - ٣٣٥ تألیف فریزر . (٤) مگناتن بزرگترین اقدام او این بود که بجای آنکه رضایت نجیبان، خانان را جلب کند واز آنها استمالت نماید آنهارا ازپا افکنده واز اقتدار محروم بسازد خوانین قومی معزول شده و بجای شان بریتانیاییها مقرر شدند که بدستهای عسکری که نوتربیه وتعلیم کرده بودند یعنی خیبریها جزيلجیها، کوهستانیها وجانباز در قلعه های مختلف تقسیم شده ومالیات را جمع میکردند . نه تنها خانان بیزار بودند بلکه در بین عساکر اجیر افغانی و افسران بریتانیایی نیز رشتۀ اتحاد وجود نداشته وهر وقتیکه میدانستند کاری از پیش نمیتوانستند ببرند این عساکر این رشتۀ ضعیف را بکلی قطع میکردند (هستری آف دی افغانز صفحه ٤٤١ - ٣٤٠ ) تالیف فریزر (٥) - دی فرست افغان وار اینداتس کازس صفحات ١٩٣ -١٩٤ قرار اظهارات فاریس تمام این قشون وتهاجم عبارت از «يك جور وجفا، استبداد مطلق وغضب نمایان بود ( دی افغان وار صفحه ١٥ تالیف دوراند )