Page 75

٥٦ ثقاوت علمیه سید جمال الدین آیا که میتواند ثقاوت علمیه او را تعریف نموده ویا در آن خصوص تکلم نماید سید از آن علماء زبردست ومنحصر بفردیست که کسی با او همسری کرده نمیتواند . آری سید جمال الدین از جمیع و ناحیهٔ علمی مافوق همه بود از نقطه نظر وسعت معلومات و مهارت در علم و کثرت اطلاع که میتوانست که با سید پیش آمده و تفوق بیابد ؟ که میتواند که قوت محاجه در مقابل با سید داشته باشد و حال آنکه او دارای بداهت قویه ، قریحهٔ آتشین و ذکاء مفرط بوده است ؟ که میتواند که با سید مناظره نماید در صورتیکه او صاحب براهین روشن ، ادلهٔ واضحه ، قضایای منطقیه و نتایج محققه دانسته میشود ؟ که میتواند که در مقابل این فیلسوف عبقری و صاحب دها و این حکیم ماهر و عالم یگانه ایستاده گی نماید ؟ بلی کسی با او یارای گفتگو و مخاصمه را نداشت ماسوای آنهائیکه سید آنها را ملزم می نمود . امام محمد عبده از سید چنین میگوید : جهت دانستن مقدار علم سید همین شاهد بزرگ کفایت میکند که او با کسی کینه نورزید مگر آن شخص که با او بنای کینه میگذاشت و هیچ عالم با او مجادله نورزید مگر انکسیکه سید او را ملزم میگر دانید . اروپا ئیان این مسئله را کاملاً اقرار و اعتراف نموده اند . پس اگر بگویم که او در قوت ذهن و وسعت عقل و نفوذ بصیرت در درزهٔ خود از همه پیشتر بوده است البته مبالغه نکرده ایم . ادیب اسحاق میگوید از عجائب ذکاء سید جمال الدین یکی اینست که زبان فرانسه را در کمتر از سه ماه بدون استاد یاد گرفته وحروف هجاء آن را بذریعه تعلیم سر قدر مدت دوروز تحصیل نمود . او حرکت معارف از و پا را تتبع نموده در خصوص مکتشفات عصریه