Page 646

(۹۳) دیگر از دیار هند با سلطهٔ موقتی موریا و اعزام مبلغین اشو کا وارد شده و نشریات ویرا گنده گردید. درین میان چیزیکه حالا مطالعه میکنیم و مطالعه آنهم درینجا درخور اهمیت زیاد است اینست که آیا از بقایای دیانتهای قدیم خود آریانا از آئین اوستائی و ارباب الانواع باختری چه چیزی باقی مانده بود. گمان میکنم درین شبهه ئی نباشد که آئین اوستائی نه تنها در عصر سلطنت پادشاهان مستقل یونان و باختری یعنی در دو قرن اول ق م بلکه تا زمان ظهور دین مقدس اسلام و ورود مبلغین عرب در حواشی سیستان حتی بعد ازین عصر هم کم وبیش دوام داشت البته این یک نظریهٔ عمومی است و تا اندازهٔ شرح و بسط میخواهد. اگرچه این مسئله را بعضی ها گوشزد میکنند که فتوحات اسکندر سبب امحای آئین اوستائی و کتاب اوستا شده ولی گمان نمیکنیم که فتوحات او اینقدر درین مسئله دخیل باشد البته جنگ ها و باز جنگ هائی بدین بزرگی که بیش از ٦ سال کشور ما را مشغول داشت و سه سال کامل صفحات باختر را محل تاخت و تاز و هرج و مرج قرار داده بود در پراگندگی کتاب اوستا و آوارگی موبد و موبدان بی تأثیر نبود ولی ارکان موجودیت آئین قدیم را بکلی متزلزل نتوانست و لشکر کشی های اسکندر و محاربات شدید چندین ساله تدافعی دین اوستائی و اجتماعات موبدان را تکان شدیدی داد ولی پیروان آن هنوز کم وبیش در تمام مملکت زندگانی داشتند و پادشاهان مستقل یونان و باختری که آزادی عقاید را احترام میکردند به آن ها موقع دادند که به کیش و آئین خود باقی بمانند چنانچه اسم و تصویر بعض از ارباب انواع اوستائی مثل «اناهیتا» را پادشاهان یونان و باختری از قبیل «دمتریوس» روی مسکوکات خود بضرب رسانیده اند (۱) و پادشاهان کوشانی که جانشین ایشان شده اند اکثر ارباب انواع اوستائی را با آتشکده ها روی سکه های خود (۱) صفحهٔ ۸۲ Bactria تالیف اچ ، جی ، راولنسن ،