Page 174

(١٥٣) مخصوصاً «سر اورل ستین» انگلیس مطالعه کرده و تحت عنوان «جغرافیه اوستا» در ١٨٨٦ کنفرانسی درین زمینه و دیگر مسایل مربوطه در هفتمین کنگرهٔ بین المللی مستشرقین در وین داده است و دار مستتر هم در ترجمهٔ زند اوستای خود از آن استفاده نموده از روی این همه مطالعات دقیق علمی معلوم میشود که از نقطهٔ نظر اوستا کوهائی که گیاه «سوما» یا «هوما» در آن ها میرویند فقط کوهای آریانا یا افغانستان بود چنانچه بالاتر در مقابل اسمای قدیم اوستائی کوهای مذکور نام های امروزهٔ آنها هم نوشته شد و آشکار گردید که سلسلهٔ هندوکش با تمام شاخه های آن و کوه های سفید کوه و تیرا و کوهستانات غور و کوه پروان وغیره تنها نقاطی بود که گیاه معروف در آنها می روئید . انحصار کوهای آریانا از نقطهٔ نظر اوستا برای روئیدن سوما دلیل دیگری است که اوستائیها از نقطهٔ نظر جغرافیا خاك آریانا را خوب تر میشناخته و کانون خاك آریائی های اوستا اینجا بود . همین قسم اگر بالاتر برویم سرود های ویدی هم مفصل از «سوما» وصفات ورنگ آن با کلمات و استعاره های بس شاعرانه صحبت میکند چنانچه بیان بدانها اشاره خواهد شد . ولی مانند او ستا راجع به محل نشو و نمای این گیاه صریحاً چیزی نمیگوید ولی این خالیگاه را «عتروید» که کتاب دیگری از جملهٔ چهار کتاب سرود های ویدی است پر میکند زیرا در آنجا واضح تذکار رفته که گیاه سوما روی کوه (موجاوات) یا بهتر تر بگوئیم کوه «منجوان» می روئید مدققینی که از وضعیت و نام های جغرافیائی افغانستان اطلاع کافی ندارند با وجود صراحت اسم «منجوان» اشتباه کرده و محل آنرا به بعض جاهای دیگر افغانستان وپنجاب تعین کرده اند حال آنکه نام این کوه بدون کدام تغیر کلی بهمان شکل قدیم خود تا امروز باقی مانده و عبارت از کوه (منجان) است که بدان کوتلی هم معروف شده و راه رفت و آمد بین نورستان وصفحات بدخشان است