Page 1214

(٥) صنعت، علم، مدنیت و اخلاق فاضله نیز رو به انحطاط سیر می نمود. باین ترتیب ما می بینیم که اوضاع اجتماعی افغانستان مقارن ظهور اسلام بحرانی ومملکت از نظر ماده و روح مستعد انحلال بوده، و چندین نسل ملت یکی پی دیگری در زیر این شرایط نامساعد اجتماعی بدنیا آمده و میگذشتند. معهذا بقاء ملت مرهون تهذیب و تمدن قدیم و خاطرۀ عظمت و مفاخر گذشتۀ خراسان بود که هنوز مثل مشعلی در شب های تار فروزان، و قوم را به اعاده امجاه و جلال از دست رفته امیدوار میداشت، و همین آتش بود که ایشانرا در ماضی ومداجراهای هخامنشی ویونانی وهندی راهنمائی کرده بود. ولی وقت عبور میکرد وافات اجتماعی قوت میگرفت و اينك نفوذ اجانب از چهار جهت وحدت اداری وشرکت منافع را از بین برده، و سیمرغ بود او برهمتی آئین زرتشتی را که مبنی بر روح عمل و جدال با شر بود زیر سایه شوم آور خویش فرا گرفته بود، چنانچه میدانیم برهمنی پر از شرك و بت پرستی وفاقد هر نوع مساوات حقوقی بوده، ودین بودائی نیز اصلاً بیشتر دین نظری بود تا عملی وانگهی تحریفاً با اصول سائر ادیان باطله مخلوط شده بود، لهذا عجالتاً این ادیان با روح اجتماعی افغانستان ملایمت و موافقت، و بار شد سیاسی مملکت مساعدت نمیکرد در حالیکه همیشه ادیان مخصوصاً در آنعهود در زندگی اجتماعی ملل تأثیر بزرگتر بقی را دارا بود از همین جا است که در قرن هفتم میلادی کشور خراسان محتاج يك انقلاب عظیم اجتماعی بود تا بتواند تمام مفاسد اخلاقی واختلافات سیاسی و مذهبی ومغایر تهاتر نصب العین مادی ومعنوی قوم را از بین برده، و بجایش روح واحد وزندۀ در مملکت ایجاد نماید و گرچه زمینه برای قبول چنین انقلابی مساعد بود، اما هنوز محرك چنین انقلابی بزرگ مفقود، و ظهورش بنظر مستبعد می آمد، تنها درین میانه دین اسلام میتوانست چنین وظیفه سنگینی را در خراسان ایفا نماید، در حالیکه شرایط