Page 294

فصل سویم ۳۷ مختلفه بکابل آمده اند و در باب امورات داخله و خارجه افغانستان چنین و انمود داشته اند که اطلاعات کامله دارند و القای شبه باهالی دنیا نموده اند اکثر اوقات از مقالاتی که آنها نوشته اند تصریح می نمایم چرا که بخوبی ظاهر و هویدا است که اشخاص مذکورا بذان پانصد میل بحدود افغانیان نزدیکتر نرسیده اند لهذا لازم است که خودم اطلاعات صحیحه را گرچه مشروح نباشد ولی باز هم هر قدر زیادتر بشود با نواع مختلفه که ممکن باشد بیان نمایم اگر چه اوقات من مصروف کار است ولی قدری از وقت خود را بجهت اظهار این امر از تکالیف و مشغله زیاد خود مجری می نمایم قبل از جلوس من بتخت سلطنت دوائر دولتی طوری بهم دیگر مخلوط بود که شخص مشکل میتوانست بفهمد آیا دوائر بهم وجود دارد یا خیر مثلاً یک نفر مستوفی که او را وزیر اعظم یا وزیر شکر یا مستوفی الممالک یا هر چه خواسته باشند بگویند موجود بود این شخص تقریباً ده هزار نفر و اجزا داشت امورات حکومتی تمام مملکت را در اطاق خوابگاه خود دائر می نمود دفتر خانه دولتی ابداً وجود نداشت بعضی اوقات میشنوم مردم میگویند افسوس وضع سابق خوب وضعی بود که هیچ دفتر خانه نبود و همه کارها این طور سهل بود که یک نفر تمام امورات مملکتی را از پیش می برد از اینگونه مقالات معلوم میشود اشخاصیکه این حرفها را میگویند در باب کارهای حکومتی و دولتها هیچ اطلاعی ندارند و اظهارات انها قابل اعتنائی نیست این فقره پر واضح است دولتی که این وضع اموراتش بگذرد باید کارش خیلی جزئی بوده باشد چرا که بجهت اجزاء داشتن تمام فروعات آن تعداد منشیها بالنسبه باینکه برای نگاه داشتن محاسبه دکانی لازم است کمتر بوده است نکته دیگر اینست که مواقع زیاد بجهت تقلبات و دادن احکامات غیر صحیحه و خلاف عدالت در ید قدرت همین یک نفر بود مشارالیه بدون بیم و ترس کار را می توانست یا صحیح یا غیر صحیح از پیش ببرد و محاسبات او را هیچ وقت رسیده گی نمی نمودند این گونه مبالاتی از سبب کاہلی و بعقلی و جهالت حکمران های سابق ناشی بود که یک جهت عمده خرابی چندین سلطنتهای مشرق گردیده است انسان جایز الخطاست و همه ما دارای نواقص و محسنات هستیم ولی مادامیکه حکمرانی یا رئیس اداره از هرچه