Page 367

٢٥٢ تحمیلات وصادريات پولیکه علاوه بر مالیات مقرره در مواقع ضرورت ازرعایای كشورها ستانیده میشد و آن جنبه اعانه ووظيفة سره میاشت (هلال احمر) را داشت . پيشكش پولی بود که بمقدم سلاطین و وزرأ درانی از طرف راجا ها ومتنفذین قومی وملی ممالك متسلط تقديم ميشد و آن يك نوع خراج و باج بشمار می رفت اما از روی اعزاز و احترام باين نام و گاهی سلامانه و نذرانه یاد می کردند . قاضی القضاة درعصر زمانشاه وزير عدليه قاضى القضاة نام داشت وخانعلوم و گاهی امیر دارالقضاء شناخته میشد و شخصی که از آغاز سلطنت زمانشاه غازی بدانعهده مقدسه سرافراز شده است جناب سیادت پناه مولانا میر خیرالدین است که بعوض مولوی فیض الله خان دولت شاهی قاضى القضاة عصر تیمورشاه درانی بر مسند شریعت نشسته ونام امارت دارالقضا دریافته است . سجع مهر او چنین است : خان ملاقاضی حق بین است امیر دارالقضا میر خیرالدین است مصارف دولت زمانشاه مطالب مندرج زیر عنوان مصارف در صفحه ١٥٦ تیمورشاه درانی توضیح شده است وچون عصر زمانشاه از روی عوائد ومصارف به عصر پدر نامور اومطابق است تشریحات آن کتاب کفایت میکند . وکیل رعايا در صفحة (١٢٣) کتاب تیمورشاه درانی مطالب متعلق بعنوان وکیل رعایا بیش از دریافت مآخذ بیشتر معرفی و در اطراف وظائف آن حرف زده شده است . ولی باستناد دو ورق فرمان ذیشان اعلیحضرت تیمورشاه درانی باین حقیقت رسیدیم که در عهد امپراطور اعظم احمدشاه غازی علاوه برحكام اعلى وحکام محل اشخاص دیگر که از ساحشان روشناس و متنفذ ین ملی می بودند برای خیر وصلاح جمعیت قبائل مختلف بنام وکیل رعایا در شهرها ومضات ونواح قریب آن انتخاب میگردید . شخص وکیل رعایا مرتبه او بلندتر از ملك وارباب و كد خداو امين وغيره بود وازجانب حکومت بملت وازملت بحكومت وساطت و نمايندگی میکرد . شهنشاء عصر نظر بمراحم خسروی که باید كافه رعایای کشور شاهنشاهی از دست جورو حکام ووالیان بلاد بعضاً مزاحم نشوند عهده زعامت وغوررسی هرولایت را به یکی از اشخاص متنفذ ملی میسپرد و او حیثیت عضو پارلمان را نیزمیداشت که بمثابه وکیل جمعیت بر احوال رعایا و برایاسخن میراند وبأن (١) مفصل این مبحث در کتاب جهالکشای درانی اثرجدیدالتالیف نگارنده مسطور است .