Page 57

شعر العجم حصه چهارم ۵۲ ازینکه سکوت کند ، دیگر چه خواهد گفت ؟ لہذا برائے ساکت ماندن نسبت بگفتن عقل مزیدی درکار است ، در مسئله جبر و قدر ارباب اختیار بعد از غور و خوض بسیاری چنین استدلال نموده اند ، که ارادهٔ ما فعل اختیاری ماست ، لہذا ما در اعمال خویش مجبور نی بلکه مختاریم ، مگر سحابی پردهٔ این غلطی را اینطور فاش نموده است ه - بی حکمش نیست هر چه سر زد از ما مامورهٔ اوست نفس امارهٔ ما یعنی این اختیار ما هم یک امر مجبوری است ، که نفس امارهٔ ما بلاشبه بر ما امر میکند اما وی نیز درین حکم دادن خویش مامور و محکوم دیگری است ، الغرض که برطبق این ہزار ہا نکات موجودند ، که آنرا قوهٔ تخیل حل نموده است در مقامیکه بر شاعری فلسفیانه موقع نقد و تبصره میرسد در انجا امثال این مسئله بکثرت موجودند ، طریقهٔ استدلال قوهٔ تخیل نسبت باستدلالات عمومی علیحدہ میباشد ، وی آن سخنها را که طریقهٔ دیگری به ثبوت انجامیده است ، بصورت جدید و تازه تری ثابت میکند ، اگرچه این استدلال در ظاهر مبنی بر یک قسم مغالطه منطقی و یا بر خطابیات می باشد ، لکن بواسطهٔ قوهٔ