Page 95

۸۴ اختیار نکردند در اروپا که تعلیم عام شده باز هم بدرجه نرسیده ونخواهد رسید که هر شخص قانون دان شود، شخص جاهلی را که دانستن کدام مسئله از قانون لازم باشد هم برای آن تدبیری نیست، اما در اسلام برای این یک محکمه خاص بنام افتا بود و طریقش این بود که اشخاص بسیار قانون دان یعنی فقها در هر جا موجود بودند اگر شخصی برای دریافت مسئله نزد آنها میرفت براوشان فرض بود که آن مسئله را خیلی بتدقیق نشان میدادند درینصورت گویا هر کس هر وقت که میخواست از مسائل قانون واقف شده میتوانست و ازینجهته هیچکس عذر کرده نمیتوانست که من از مسئله قانون واقف نمیباشم. این طریقه در آغاز اسلام خود بخود پیدا شد و تا حال قائم ماند، لیکن آنقدر پابندی که در عهد فاروق اعظم برین امر بود بعد ازان بلکه در عهد صدیق اکبر کبی بیشتر است هم نبود . درین امر از همه ضرورتر این بود که برای هر کس اجازه افتا نبود بلکه خاص خاص نفری قابل برای افتا نامزد میشدند تا هر کس و ناکس مفتی عهد فاروق اعظم مسائل غلط را ترویج ندهد، حضرت عمر این تخصیص را همیشه لحاظ داشت وبجز حضرت علی - حضرت عثمان - معاذ ابن جبل - عبد الرحمن ابن عوف رض