Page 65

۵۴ در جائیکه جمع مقرر شد محصول علاوه بر جمع را برای مالکان اراضی واگذار شد- حضرت عمر لحاظ رعایای ذمی خود را آنقدر میکرد که هر دو مدیر را خواسته گفت که شما در تشخیص جمع سخت گیری نکردیابید؟ عثمان ابن حنیف گفت نه خیر بلکه گنجائش اینقدر دیگر را نیز دارد. زمینداران و تعلقداران قدیم و کسانی را که باصطلاح ایرانیان مرزبان و دهقان میگفتند همه را حضرت عمر بر حال خود گذاشته و چیزی حقوق و اختیاراتی که داشتند همه بر قرار ماند ترقی پیداوار حسن اداره مالیه این نتیجه داد که با آنکه خراج مذکور بیشتر و آمدنی از مقرره نوشیروان بود باز هم بسیار زمینهای خرابه آباد گشته و دفعه پیداوار زراعت ترقی کرد چنانچه مقدار خراج که هشت کرور بود در سال دوم به ده کرور و بیست هزار درهم رسید سالهای ما بعد ازین هم اضافه تر شد بر علاوه احتیاط حضرت عمر بحدی بود که هر سال وقتیکه هر سال خراج عراق می آمد ده نفر اشخاص ثقه و معتمد را از کوفه و ده نفر از خصوص مالیه از رعایا قسما بصره میخواست و آنها را چهار دفعه قسم شرعی میداد که درین خراج میگرفت بر کدام مسلمان یا ذمی ظلم نکرده اند .