Page 43

صفحه ٤ ( شماره ٣ ) مجلد پنجم اما غزنویان مرکزی از اواخر قرن چهار تا نصف های قرن شش هجری این جسم لطیف را از روی زمین برداشته در فضای ترقیات و مسند جمال نشاندهند. ادبا و شعرائی که در دوره های این حکومران ثلاثه، اسباب احیا و اعتلای ادبیات فارسی گردیده اند، قسمت عظم و مهمترین آن شعرای افغانستان بوده اند. مثلاً در عهد طاهریان و صفاریان، از مقدمان این فن شریف حکیم حنظله باد غیسی ( هراتی ) استاد ابو شکور بلخی، محمود وراق، فیروز مشرقی و امثال آنها بشمار میرفتند. در عهد سامانیان قبل از رودکی بخارائی و بعد ازو، اساتید ادبیات: استاد ابو الحسن شهید بلخی، دقیقی بلخی استاد مرادی و طخاری و غیرها بودند. در عهد غزنوی خود چگوئیم که استثنای بعضی دیگر هر چه بودند شعرای افغانستان بودند مثلاً: عنصری بلخی، منوچهری بلخی، عسجدی هروی، فرخی ابو الفتح بستی، فراهی، پنجدهی، ربیعی سنگزی، حکیم ناصر خسرو علوی، ابو رجاء غزنوی، بدیعی رباطی، ابو الفرج، حکیم سنائی، مختاری و غیبی و غیره و غیره این شعرائی که گفتیم هر يك در حدذات خویش از پیشوایان و سر بر آورده گان قافله ادبیات فارسی میباشند . بعد از هبوط غزنی، شعرای افغانستان، دوره های ادبی سلاطین غور و سلجوق و خوارزمشاهیان را بر روی کار آوردند. از قبیل : ابو القاسم رفیعی، ابو بکر جوهری حکیم ازرقی هروی، عبد الواسع جبلی انوری بلخی، سید حسن غزنوی سدید الدین بیهقی ( مقری ) صابر حکیم ترمذی، ظهیری غزنوی، فرید الدین کاتب بلخی، چاوش غوری، مولوی روم بلخی، رشید الدین وطواط بلخی سراج الدین بلخی، علاء بلخی، سیف الدین اسفرنگی و غیرها. در افغانستان از ادبیات سخت تقدیر میشد، تربیه خانواده ها حتی خاندان های شاهی بر اساس ادبیات فارسی افغانستان گذاشته می شد . سلطان محمود قاهر لذابا والدین و سلطان مسعود شهاب الدوله و جمال المله وعلاء الدین و بالدین سلطان حسین جهانسوز غوری هر يك في حد ذاتها از شعرای با ذوق شبهاز میرفتند صاحب چهار مقاله سمرقندی میگوید: در وقتیکه جهانسوز غور، بانتقام سیف الدین سور برادر خود غزنیان غالی را آتش زد و آل ناصر و محمود را از نمود، احدی قادر بتکلم اسمای سلاطین غزنوی نبودند با آن سلطان حسین قصاید و مدایح شعرا را که در مدایح ال سبکتگین بود بزرا خریده و در خزاین سلطانی محفوظ نگاه میداشت و خودش دایماً از ابیات فردوسی در مذبح محمود این سه بیت را ترنم مینمود : چو كودك لب از شير مادر بشست بگهواره محمود گوید نخست بتن زنده پیل و بجان جبرئیل بکف ابر بهمن بدل رود نیل جهاندار محمود شاه بزرگ با آبشخور آرد همی میش و كرك سیلاب شرور و فتن مغول، متلیکه شهر های معمور افغانستان را بخرابه زار ها تحویل داد، همچنان عرصه ادبیات افغانستان را سنگلاخ و تشکنه و کمیت قرایح و ذوق وها را سوده و لنگت ساخت . از این به بعد است که ادبیات فارسی رو بانحطاط روان شد، و این دوره فترت ادبی تا عصر دوازده هجری طول کشیده در طی این دوره در مملکت فارسی وغیره ها شعرائی که بمنصه شهود بر آمدند از رحجان سبک و شیوه شعرای متقدم افغانستان بسخن سرائی آغاز نمودند، گویا سنت سنیه شعرای افغانستان از قبیل : جبلی، فرخی، منوچهری سنائی، مولوی معنوی، ازرقی، مختاری و غیره تا اوایل عصر حاضر در ممالک فارسی شناس حکومت مینمود. پس ازان دوره ادبیات جدید فارسی آغاز میکنند که ما ازان سخن نمیگوئیم. درینجا منظور نیست تاریخچه ادبیات فارسی مرقوم گردد، ولی برای ذهنی شدن مطلب که عبارت از وقوف بمقدار شعرای کبار وطن است، تحریر این مقدمه كوچك لابد بود. شعرای افغانستان از انظار اکثر ابنای جهان حتی اولاد افغانستان تا اندازه ئی محجوب و مستور است. هنوز بر ابو نصر فاریابی، ابو حنیفه اسکافی ابو المؤید و شقیقی بلخی، فرخاری و و قطران بلخی، منجيك و معزی، عماری و مجد الدین نصر الله، بالاخره از رابعه بلخيه و عايشه درانیه و امثالهم معلوماتی در دسترس عموم نیست .