Page 891

صحیفه ۲ سال چهارم نمبر ٤ که در فوق مذکور گردید دوم بار مسلك و روش بیطرفی دولت متبوعة مقدسه ما را اظهر من الشمس نمود ، و روایتهای بی اصل و اساس عوام را از بیخ و بن برافکند. لهذا سراج الاخبار افغانیه بر همه اهالی افغانستان اعلان میکنند که روش حکومت متبوعة ما در بن جنك عمومی اوروبا سراسر بیطرفی و غیر جانبداری میباشد یعنی با هیچیکی از دولتهایی که با همدیگر خودشان بجنگ در آمیخته اند بهیچ وجه من الوجوه مشاركت ندارد . بهیچکدام از دولتهای محارب نه امداد مالی و نه امداد عسکری میکنند. و برملک هیچ یکی از دولتهای متحارب تجاوز نمیورزد. اما این شرط تا بوقتیست که از طرف آنها نیز بر منافع خصوصية دولت افغانستان تجاوز و تماسی بوقوع نباید . بر ما رعایای صادقه و ملت نجیبه افغانیه واجب و لازم است که درین هنگامه رستخیز جنگ عمومی دولتهای اوروپا بيك سكون و آرامی تمامی سیربین شده تماشا کنیم. و به نتیجه آخری آن انتظار بكشيم. ذات مراحم صفات اعلیحضرت بادشاه مقدس محبوب القلوب ما خير دولت و ملت شاهانه شانرا از هر جهت در مسلك بيطرفی دیده اند که الحق عین حکمت است . پیروی افکار قدسیت نثار پدر اشفق و ارحم، وبادشاه متبوع مقدس و اعظم ما بر همه افراد ملت نجیبه افغانیه واجب، بلکه فرض عین است و السلام . و امورات مهمه عسکریه ( عسکر پروریهای اعلیحضرت همایونی ) حقوق دول ، بسيار معنا ، ومهم ومستقل يك علميست که از چهار صد سال به اینطرف در زیر بحث و مناظره علمای سیاسیه در آمده است. ولی از دو عصر است که علمای حقوق در الخصوص سعيها وجهدهای بلیغی بکار برده بسی تالیفات و کتابهای مهمه دران علم بوجود آورده اند. و قواعد و اصولات آنرا مبین و آشکار ساخته يك نظم و نسق بدیعی به آن بخشیدند که معاملات، ومناسبات، وعلاقات دولها را با یکدیگر شان در زیر قانون و قاعده گرفتند. عقلا و دیپلوتهای دولتها نیز از مدتیست که در خصوص تطبيقات قواعد وقوانین آن علم کوشش ورزیده دولتها را پابند مراعات قواعد موضوعه و نظامات مضبوطه آن گردانیدند. در باب موضوع و اساسی ، علم حقوق دول ، خلاصة الخلاصه در نجا همینقدر گفته میتوانیم که مقصد هر دولت از قوانین و نظاماتی که برای امور اداره ملک خود وضع میکنند همین است که حق و حقوق هر فردی از افراد رعیتی، و هر حکمی از احکام حکومتی خود شانرا معلوم و هویدا گردانیده حق را از باطل به آن تفريق بدهند، و هر کس حد حق خود را شناخته در دایره همان حقوق خود زیست نمایند . حالانکه برای خود دولتهای بزرگ يك قانون نامه که حقوق شانرا در مقابل همدیگرشان تعیین و تحديد كند هيچ يك استنادی نداشت. و وجود یافتن آن نیز خارج دایره امکان می نمود. حالانکه از وقتیکه ، علم حقوق دول ، بسمی و همت علمای بنام این علم تدوين وتكوين نمود، وعقلا و اذکیای رجال دولتها در تطبيقات آن بمعاملات ومناسبات دوليه سعی و غیرت ورزیدند علم مذكور ، حكم يك قانوننامه متینی را گرفت که دولتها در مناسبات و معاملات خودشان خواه در حال صلح باشند خواه در حال حرب مراعات فقرات قواعد مندرجه آن در مابین خودشان پابند و مجبور گردیدند. (۱) جای افسوس است که این علم به شرافت و عظمت درین آخر ها سراسر پامال گردید، و دولتها احكام آنرا كان لم يكن پنداشته مقتضای منافع نقدی و شخصی خود حرکت ورزیدند . اول بار حکومت ایتالیا در محاربه طرابلس غرب برخلاف احکام حقوق دول حرکت ورزید، باز در محاربه بالقانها بسیاری از قواعد آن پامال کردید. درین محاربه موجوده نیز کسی به احکام و قواعد آن کوش نگرفته هرکس کار خود را پیش بردن گرفت . اما میدانید که بعوض احکام قواعد حقوق دول چه چیز قایم گردیده است : عرض کنیم : قاعده ، الحكم لمن غلب ، که از زمانهای وحشت انسانها جاری آمده بود ، و از دو سه عصر به این طرف قواعد حقوق دول آنرا فسخ ولغو نموده بود سر از نو تجدد یافت . قاعده، ايقاع مضرت نوعی برای جلب منفعت شخصی ،، وعلى الخصوص قاعدة ( تقدم قوت برحق ) اشد و مد تمامی مرعی و اجرا کردید . قوت ، عسكر وافر منتظم تعليم يافته ، وطوب وتفنگ مجدد وحساب قايق القوه ، وديگر وسایط حربية متنوعه میباشد . پس درین وقت هر کس که مالك اینچیزها بود حق ، غلبه ، منفعت و هر چه که بخواهی ازوست، و محروم اینچیزها از همه چیز محروم است. زندگانی حکومتها در وقت حاضر قوت شان وابسته است. از نان و غذا ، زیاده تر بقوة عسكريه واسلحه ناريه محتاج اند. وازین است که از هر چیزی صرفنظر نموده بقوت خود افزودند . اکریکی يك درید ناوت ساخت آندیگری حالا دو دانه آنرا تدارك نمود. و هیچ شبهه نیست که درین خصوص المانها از همه زیاده ترکوشش ورزیدند که حالا نمره های خوبی و منافع آنرا بر میدارند. دولت ترکیه زیورهای عیالهای خود را فروخته کشتی جنگی می خرند. آیا چرا؟ چونکه میدانند که بدون قوت امکان جان سلامت بردن نیست. آیا چقدر کوششها و فدا کاریها کرده باشند که با وجود اینهمه صدمه های سختی که برایشان وارد آمد باز هم در وقت حاضر برای سلامتی زندگانی خود بقدر نیم ملیون عسکر تعلیم یافته را در زیر سلاح نگاهداشتن توانسته اند ؟ این نیم ملیون عسکر چقدر طوب، آنقدر طوب چقدر اسب ، آنقدر (۱) این مدیر عاجز کتاب بسیار مکمل «حقوق بین الدول» را که از تالیفات یکی از وزرای دولت علیه عثمانیه حسن فهمی پاشا بود در سنه ۱۳۱۰ در شام شریف از زبان ترکی بزبان فارسی ترجمه کرده بحضور خاقان مغفور اعلیحضرت ( ضیاء الملة والدین ) بيداك عرض و تقدیم نموده بودم .