Page image — the source of record
Machine transcription
صحیفه ۲ سال دوم شماره ١٤
(مدنیت پروریهای اعلیحضرت همایونی)
در شماره سابق خود يك قدری از تاریخ مدنیت بحث رانده بودیم . و گفته بودیم که آثار مهمهٔ ترقيات مدنیه در وطن عزیز ما از زمان سعد اقتران سلطنت اعلیحضرت ( سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان ) ادام الله دولته الى مديد الزمان بظهورات آغاز نهاده است .
اولا به تدارک کردن و حاضر ساختن ظروف مدنیت ابتدا گردید . زیرا تا ظرف نباشد مظروف در چه خواهد گنجید؟ ظروف مدنیت اول از ترتیبات و تنظیمات هیئت در بار سلطنتی و آداب لازمه در بار حضور پادشاهی و لباسهای رسمی و غیر رسمی ، و ترتیب مراسم جشنها ، و تصنیف صنفهای نظامی و ملکی و درجات رتبه و منصب ، و انتظامات دوایر رسمی و غیره از فرش خانه ها گرفته تا به پوشاک و خوراک در هر چیزی به تجددات ابتدا ور زیده شده است .
در زمان سابق - یعنی قبل از زمان اعلیحضرت خاقان مغفور جنت مكين حضرت ضياء الملته والدین نمیدانیم که از افراط شوق و ذوق به اسب بود یا از چه بود. نشیمنگاه دربار پادشاه عبارت از يك چوب ترهٔ مختصره بود که در وسط يك اصطبلی بنا یافته بود. دورا دور این احاطه که چوب تره در وسط آن بود آنخور های اسبها بود که اسپان صبا رفتار بسیار اعلا صفها صفها در پیش آن بعلف خواری مشغول بودند. غیر از ان در وسط احاطه نیز در هر هر جا بد کهای یکه میخ بسیار اعلایی دیده میشد که باسم زدنهای خودشان زمین ها را می کاویدند !
مفروشات چوب ترهٔ مذکوره عبارت از يك قالیتی و زمین هموار شده بود که جای نشیمن بادشاه بايك كوريجة تفريق يافته بود. پادشاه از صبح تا بعصر بر همین کوریچه مربع نشین احکام حکومتی خود میکردید. در وقت طعام پیشخدمتها اولا آفتابه لگنها را آورده، و اول از پادشاه آغاز کرده تا به آخر مجلس دستهای مردمان دربار را می شستند. بغیر از پادشاه دیگر هر کس از جیبهای خودشان دستمالهای خودشان را کشیده دست خود شانرا خشك ميكردند. و بعضی که دستمال نمیداشتند بهمان دستهای تر طعام می خوردند. بعد از آفتابه لگن دسترخوان بمیدان می آمد چار نفر پیشخدمت يك دسترخوان بسیار ثقیل چرمی را دو نفر از یکسر و دو نفر دیگر از دیگر سرش گرفته از حد کوریچهٔ پادشاه تا به آخر در وسط چوب تره میگسترانیدند. و باز بهمان کیفیت يك دستر خوان سان سفیدی دیگری را بران دستر خوان چرمی پهن میکردند. و يك دو پیشخدمت در وسط دستر خوان نشسته و دیگر پیشخدمتها طعام ها را آورده بر دستر خوان می چیدند. و به اینصورت بدست طعام تناول میشد. بعد از ختام
طعام باز به ترتیب اول طعام بر داشته شده آفتابه لگن آمده بی صابون دستها شسته می شد ، و با دستمالهای جیبی خشک میشد . لكن ، وای بر حال بی دستمالان !
دربار ، عرض و داد ، احکام ، تماشای اسب ، شطرنج بازی ساعت تیری ، طعام ، کلام همه در همين يك چوبتره ! قیافهای پوشاکهای مردمان دربار این چوبتره نیز به اشکال و اوضاع رنگارنگ مختلف بود که فرق ارباب رتب معلوم نبود . مراعات آداب دربار نيز يك نظم و انتظامی نداشت . هر کس بصدای پست و بلند با همدیگر گفتگو میکردند . روزهای دربار رسمی و غیر رسمی نیز معلوم نبود . اگر چه نظامات عسکری ، و دریشهای نظامی شده بود . ولی دربار حضور پادشاهی که ضرف نخستین مدیت شمرده میشود هیچ یك انتظام و سر رشتهٔ درستی نداشت .
در زمان سعد اقتران اعلیحضرت ضياء الملة والدين امير عبد الرحمن خان دیدبه و ادارات سلطنتي يك رونق و شکوه با هیبتی پیدا نمود . سرایها ، قصرها ، بناهای مکمل پادشاهی ساخته شد . برای هر دایره ، و هر سرایه مفروشات و تزئینات فاخره آماده گردید . سلام خانه در بار عام ، و سلامخانهٔ دربار خاص با همهٔ مفروشات و تزئینات شایسته و بایسته بنا یافت . سلام خانهٔ دربار عام يك دالان بسیار عالی باشکوهیست که تقریباً زیاده از یکنیم هزار آدم دران می گنجد . در نجا از وصول و قواعد دربارهای آنوقت بحث نمی دانیم . زیرا آن چیز ها نیست که مقید و مضبوط و در صحایف تاريخ محرر و مثبوت است . ولی بطریق اجمال اینقدر میگوئیم که از ان دربارهای چوبتره ئی تا آن دربار های پرشکوه سلطنتی فرق بسیار فرق عظیمی بود که هیچ نسبت قبول نمیکنند .
ذات شوكتهات اعلیحضرت (سراج الملة والدين ) در زمان اعلیحضرت خاقان مغفور نیز عهدهٔ دربار و احکام سلطنتی برذمهٔ درایت و فطانت شاهانه شان محول بوده در يك مقياس واسع اختیارات اجرای احکام دولت را می فرمودند . وقتا که نوبت سلطنت اعلیحضرت شاهانه شان در رسید آثار ترقيات مدنية عصر حاضره داد: اکثر امورات سلطنتی تطبیق دادن گرفتند .
اولا از اصول و قواعد دربارها بیان کنیم : دربارها در وقت حاضر عبارت از چند دربار رسمی ایست که آنها همه ساله لابد الاجرا میباشد : اول دربار یوم عید فطر، دوم در بار عید اضحی ، سوم دربار ( جشن اتفاق ملت ) که این سه دربار دربارهای بسیار بزرگ پر جوش و خروش با کوکبه و دبدبه ای شمرده میشود ، علی الخصوص دربار جشن اتفاق ملت که مبعوثين و روءسا و ملکهای همهٔ ملت از اطراف و اکناف در ان اشتراک میورزند . و شب نیز جشن سرور و چراغان بعمل می آید. ایام دربارهای عیدین سعیدین معلوم است . دربار جشن اتفاق ملت عبارت از تذکار و یادکار انیقی ست که ملت به پادشاه خود عطا کرده اند. و این کیفیت در سنهٔ ۱۳۱۵ هجری مطابق
Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting. How this was measured.