Page image — the source of record
Machine transcription
صفحه ۱۰
شماره ۲۳ - ۲۴
بر رو آورد ، و امروز بیشتر و زیاده تر از ان ظاهر و ترفع آشکار است . اینهمه برکتهای سیاحت است ! سیاحت ! ...
یکروزی اعلیحضرت خالد آرامگاه مغفور از دست مصائب زمانه
ما از موده ایم درین شهر بخت خویش
باید برون کشید ازین ورطه رخت خویش
گفته ، بيك طرفی رفت، و در ایام سیاحت خود چیزهای بسیاری دیدند، و شنیدند ، و ازان عبرت گرفته ، روزی که پس بوطن خود مراجعت کردند، وطن را از حضیض ذلت برداشته باوج رفعت رسانیده و ترک دغدغه حیات نمودند .
پس از یشان ذات شوکت سیات اعلیحضرت متبوع مقدس ما (سراج الملة والدین) جلوه ارای سریر سلطنت شده ، چون از فواید سیاحت باخبر بودند ملک خود را وملك متعلق و همسایه ملك خود را دیدن خواسته هندوستان تشریف بردند و در اینجا سیاحت خود را به قسمی که مفید بود یعنی بچشم عبرت واحد حکمت دیده پس تشریف آوردند ، و اساس ترقی را که اعلیحضرت مغفور مرحوم حضرت ضیا الملة والدین گذاشته بود به بلند کردن کوشش ورزیدند پاهای آهنین ترین فابریکها پشمینه بافی وغیره همه از نتیجه همان سیاحت پادشاه بیدار ما بومان آمد و چون از فواید عبرت با خبر بودند نفری را که غریب الوطن بودند طاییده بعزت و حرمت داشت و از آنها در راه وطن عزیز مقدس خدمت های بزرگی گرفته شده که بهترین و مفید ترین آن وجود مسعود جناب مستطاب سر محرر صاحب سراج الاخبار افغانیه است که چون دایره سیاحت شان وسیع تر و خط حرکت شان در ارتر بود داد خدمات وطن عزیز ، قدس خود از راه قلم بیشتر فایده رسانده توانستند که همیشه ملك مرهون احسان وتحسین و تقدیر کننده خدمات شان است .
از احوالات سیاحت اعلیحضرت امیر مرحوم نوشتن تحصیل حاصل است زیرا کتاب باج التواریخ فارسی را البته هر کی دیده و خوانده می تواند، و سیاحت های مدیر صاحب هم البته خریده و مطالعه میشود، اما بك كتاب باید اثری از سیاحت ذات والأصفات پادشاه ترقی خواه معدات گستر ما در فارسی موجود نیست تا اهالی وطن عزیز ما طرز سیاحت و سلیقه جهان کشتی که بادیده باز عبرت می باشد ، به بینند ، لهذا ما بعضی فقرات و جمله های سیاحت شانرا از یک کتاب اردو که ( سیاحت حبیب ) نام دارد جمع و ترجمه کرده به این راه خود می کنیم، و ایشانرا هم برین گونه سیاحت های پر استفاده تشویق و ترغیب می نمایم
می برد ره بکمال آدم خاکی ز سفر
میشود کاسه گل ، ساخته از گردیدن
حال سیاحت هند ذات شوکت سیات اعلیحضرت همایونی از طرف اکثر اخبارات هند واسطه نامه نگارها اشاعت یافته ولی کتاب سیاحت حبیب اکثر دیدنی های خود مولف و پاشنیدنی بسیار محقق است که همه کرده ، ما از ان فقط بسیار مجمل همان فقرات و نکات راجمع وتربیه می کنیم که مطلب اصلی سیاحت ( یعنی ایزاد معلومات ) از ان ظاهر شود.
در وقتی که از طرف دولت انگلیز برای سفر اعلیحضرت هما یونی بهند جا شده ، اعلیحضرت همایونی در جواب ( برای رفع شبهه های انگلیزها که در وقت موجود بود، و افغانستانرا دوست صمیمی خودای شمردند ) فرمودند که :
***
از کسانیکه ما نام آن را میدانیم حضرت شیخ سعدی است علیه الرحمه که این دو بیت در باب سیاحت از یشان است .
تا به کان و خانه در گروی
هرگز ای خام آدمی نشوی
رو اندر جهان تفرج کن
پیش از انروز کز جهان بروی
وذات خود شان هم سیاحت های بزرگی در هند و فارس و شام اجرا کرده ولی بجای آنکه سیاحت نامه خود را بنویسند ما حصل سیاحت و عبرت های سفر خود را که بوستان و گلستان است نوشته اند که این دو کتاب اخلاق در فارسی نادر و نایاب است و امروز بواسطه همین دو کتاب شیخ مذکور مشهور عالم و بر زبان هر کلان و کم است حتى كتاب های شان در زبانهای مختلف اوروبا ترجمه وشايع وتحسين و تقدیر شده اند .
بلند نام نگردد کسی که در وطن است
ز نقش ساده بود تا عقیق در یمن است
* * *
تمام مورخین اتفاق دارند که در زمانه که عروفن آشیان خود را در مسلمانان و در اندلس ، گرفته بود صدها عیسائی ها از ملک های خود سیاحت کرده کرده بآنجاها آمده تعلیم گرفتند و بعد از اکمال تعلیم به جاها و وطن های خود رفته اشاعت تعلیم می کردند، و نیز جنگ های صلیبی که قریب دوصد سال در مسلمانان و عیسائیان جاری بود، و افواج های عیسائی به آن ها نفر آمده جنگ کرده شکست خورده پس به ملک های خود میرفتند و عادات و اوضاع و شان عرب ها در ایشان تاثیرات نمایان کرده بودند و همین سیاحت ها ایشان را هشیار و بیدار ساخته اقتدار پویه را از سر خود پس کرده باین رقی های نمایان رسیدند که امروز همه ممالک اسلامیرا بلع وقرت کردن میخواهد .
برادران ! برای اثبات فواید سیاحت بجاهای نهایت دور و دراز سفر کرده عصر های بسیار قبل را یاد آوری کردیم ولی اگر اینقدر دور نرفته در خود چشم می کشادیم هم همین مدعا را اثبات کرده میتوانستیم .
دقت کنید وطن عزیز ما افغانستان يك صحيفه انقلابات جهان و نمونه تبدلات احوال زمان است، کاهی دولت معظم آسیا بوده و کاهی پامال اغیار بر جفا
اما پس از ان که از اختلافات مابینی و نزاع خانه گی خلاصی یافته و خلاف سابق رو بترقی نهاده است ، و از روزی که دست تربیت اعلیحضرت خالد آشیان امیر عبد الرحمن خان مرحوم یافته آن قاناً رو بترفع گذارده است تا بحال امروزه رسیده است .
پیش از عصر (اعلیحضرت ضیا المله والدین مرحوم ) به نام ترقی و به نشان تمدن بود نه از نظام و انتظام خبری نه از معارف و صنایع اثری موجود بود و چون کار بدست اعلیحضرت مرحوم مغفور مبرور رسید ، سر رشته های گونا گون و انتظامات معقول در هر باب مهیا کرده دولت را آبی
Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting. How this was measured.