Page image — the source of record
Machine transcription
صفحه ۹
سال پنجم
شماره ۱۳
بالله در عالم انتشار داده اند که مسلمانان دور دیار حیرانند که چرا درین وقت نازک که دولت علیه عثمانیه دو چار مسائل موت و زیست میباشد بلاوجه در پی آزاد رعایای خویش شود بلکه چه گونه فرصت بدست آورده که بدین امور غیر معقول اشتغال دارد ؟
مسئله اراسته جزو ایست که بمسلک علی انگلیس و روس و فرانس در ممالک عثمانیه از سالهای دراز تعلق دارد - برای ایضاح مسئله دانستن بعضی واقعات تاریخی لازم است . چون ( سلطان محمد خان ثانی ) در سنه ۱۴۵۳ ع قسطنطنیه را فتح کرد حسب فرمان سید الکونین که ضمن وصیتنامه باهل ذمه وصیت فرموده بود - بر رعایای نصرانی که تازه داخل حمایت اسلام شده بودند مراعات فوق العاده و تفضلات غیر متوقع ارزانی داشت مثلاً قائم بذات خود باتريك قسطنطنیه را قالب فرش استقبال کرده او را بمنصب خویش جای داد و بدست خود کلاه و چوبه و غیره از علامات منصب پاتریکی اورا عطا کرد - و ملل نصرانیه را اختیار فیصله کردن معاملات مابین خودشان - و حریت تعلیم اولاد بدون مزاحمت حکومت و غیرها بخشید -
دین مسیحی از آغاز تا سه صد سال بواسطة دعوت و تبلیغ ترقی کرد اما وقتیکه قسطنطین اعظم که بانی بلده قسطنطنیه بود دین نصاری را قبول کرده آنرا دین ملی دولت رومی قدیم گردانید . عادت فرستادن داعیان بقوام غیر نصرانیه منقطع گشت . و این حالت تا زمان ( مارتین لوتو ) قریب از يك هزار سال دوام کرد - وقتیکه ( لوتو ) فرقه ( پرو تستنت ) را بوجود آورد و از شیوع این فرقه انگلستان و جرمنی و سویطزرلند و غیرها از ممالک یوروپ از ریاست پاپای روم خارج شد - پاپای روم باز عادت فرستادن داعیان دین مسیحی باقوام غیر مسیحیه احیا کرد تا از اقوام آسیا و افریقا تلاقی ملاقات از یوروپ نماید - و ممالک عثمانیه برای چنان دعوت بسیار موافق افتاد . زیرا که حضرت مسیح و دین او در ممالک عالیه نشو و نما یافته بود - دیگر فرقهای نصرانیه هم تدریجاً بپیرای روم تقلید کرده داعیان ( مشنریهای ) خویش را بممالک عثمانیه فرستادند . این داعیان نصرانی رعایای عثمانی را که نصرانی بودند بافکار فاسده اغوا نموده بخلاف دولت عثمانیه بغاوت برانگیختند . و دین را آله سیاست ساخته در هدم بنای سلطنت علیه کوشیدند - در مدت سه صد سال از زمان فتح قسطنطنیه از اسباب کثیره ضعفی در بنیان حکومت عثمانیه راه یافت اما اقوام یوروپ در همین مدت در علوم و فنون جدیده . و نظام عسکری و اقتصادی ترقیات نمایان کردند - و در ابتدای قرن تاسع عشر عیسوی بدولت قوی یعنی انگلیس و فرانس و روس خود را حامی رعایای نصرانی دولت علیه عثمانیه قرار دادند - در حمایت این دول قوای فتنه و فساد و بغاوت و خیانت میان نصرانیان در ممالک عثمانیه منتظم و مستحکم گردید - و ولایات ممالک واسعه عثمانیه مثلاً یونان و رومانیا و سرویا و مانتی نگرو و بلغاریا به تشجیع و تقویت دوله یورپ تدریجاً یکی بعد دیگری از ملک محروس عثمانی خارج شدند .
چون ترکان روشندل و وطن پرور دیدند که فتنه داخلی از تحریک خارجی پیدا میشود - در سنه ۱۸۷۶ ع باجرای دستور و اعطای حقوق سیاسی بالسویه بهمه رعایای عثمانی بدون تفریق دین و نسل دادند . و به اینصورت فتنه و فساد را
استیصال کردن خواستند . اما این طریق انسداد فساد در بلاد عثمانی روس و انگلیس و فرانس را خوش نیامد ، بانجمنهای شورشی بلقانی که در سینت پیترز برك و لندن و پاریس بودند اشارت رفت تا کشت و خون ناحق در بلغاریا جوش و خروش بوجود آوردند - و جرائد یوروپ در دسیسه شامل شده و مبالغه و غلو را بکار برده کاه را کوه نمودند - مستر کلیدستون که پیشوای سیاسی ملت انگلیس بود بخطابهای شورانگیز که به (نیابت مدلو وهین) مشهور گشت همه عالم متمدن را خلاف ترکان برانگیخت و ترکان را وحشیان خونخوار وانموده و چنین أراجیف خلائق یورپ را بهیجان آورده بدول معظمه التجا کرد که ترکان را از خطه یورپ با ساز و برگ بیرون رانند - از شور و فریاد کلید ستون روس جرأت گرفته در سنه ۱۸۷۷ ع بخلاف دولت علیه عثمانیه جنك كرد و در سنه ۱۸۷۸ ع بلغاریا هیئت استقلالی بدست آورد - و کلید ستون لقب آزاد کننده بلغاریا یافت .
در سنه ۱۸۹۲ ع کلید ستون وزیر اعظم انگلستان شد ، و دو سال بر مسئله هوم اول ( استقلال اداری ) برای آیرلند ضایع کرد و در سنه ۱۸۹۴ ع از وزارت استعفا کرد و بجای خود لارد روزبری را وزیر اعظم ساخت اکنون حالت وزارت خوب نبود - خواستند که خیالات ملت برطانیه را بمسائل خارجیه در آویخته بقای وزارت روزبری را امتداد دهند . مسئله ارمنی را بوجود آوردند . و تائید کلیدستونرا هم حاصل کردند . مردم مانند کیڤن مالکم میکال و جیمس برائیس و ديوك آف ويست مستر کلید ستون را که پیر فرتوت شده بود گفتند که ترا آزاد کننده بلغاریا می گویند باید که آزاد کننده آرمینیا هم بگویند ... و طرفدار مسئله آرمینیا ساختند - بواسطة انجمن شورشی ارمنی در لندن بقوم ارمنی در ملک عثمانی پیغام فرستاده شد که ایشان شور و فساد بکنند دولت انگلیس ایشان را حمایت خواهد کرد - و بذریعه قونسلهای انگلیسی در ملک عثمانی اسلحه هم بطور خفیه فرستادند - پس ارمنیهای سامسون نزد شهر وان در خریف سال ۱۸۹۵ ع از ادای خراج دوانی ابا نمودند . این چیزی شگرف نبود در آن حدود در زمان سلطان عبدالحمید خان حسب عادت آن عهد لشکر را فرستادند تا محاصره کرده ارمنیها را برادای خراج دولتی مجبور کنند . ارمنیها علی خلاف عادت از خانها بر لشکر تفنگ انداخته بعضی را از سپاه عثمانی کشتند . لشکر عثمانی مجبور شده فتنه را بضرب تفنگ و اطلاق رصاص فرو نشاند لا محاله تنی چند از ارامنه کشته شدند در میان کشتگان يك دو زن و بچه هم بوده باشند چون این خبر بانگلستان رسید - يك شور و غوغا کرد را بپا نهادند - در جرائد یومیه و در سائل شهریه تفصیلات گزاف از کشته و خسته ارامنه بآلاف رسانده در یورپ و امریکا هیجانی عظیم پیدا نمودند - پس وزارت روز بری در ابتدای سنه ۱۸۹۵ ع با حکومت روس و فرانس اتفاق کرده هیئتی مفتش مشتمل بر نمایندگان هر سه دولت را بمحل واقعه از سامسون فرستاد - از تفحص و تحقیق بر محل واقعه معلوم شد که شصت و پنج یا شش از منی کشته شده بودند و این عدد را مطبوعات لندن به پنجاه یا شصت هزار کشته رسانیده بود . درین اثنا وزارت روزبری ساقط شد -
Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting. How this was measured.