{"book":"adl0616","page":1566,"text":"صفحه ۹\nسال پنجم\nشماره ۱۳\n\nبالله در عالم انتشار داده اند که مسلمانان دور دیار حیرانند که چرا درین وقت نازک که دولت علیه عثمانیه دو چار مسائل موت و زیست میباشد بلاوجه در پی آزاد رعایای خویش شود بلکه چه گونه فرصت بدست آورده که بدین امور غیر معقول اشتغال دارد ؟\n\nمسئله اراسته جزو ایست که بمسلک علی انگلیس و روس و فرانس در ممالک عثمانیه از سالهای دراز تعلق دارد - برای ایضاح مسئله دانستن بعضی واقعات تاریخی لازم است . چون ( سلطان محمد خان ثانی ) در سنه ۱۴۵۳ ع قسطنطنیه را فتح کرد حسب فرمان سید الکونین که ضمن وصیتنامه باهل ذمه وصیت فرموده بود - بر رعایای نصرانی که تازه داخل حمایت اسلام شده بودند مراعات فوق العاده و تفضلات غیر متوقع ارزانی داشت مثلاً قائم بذات خود باتريك قسطنطنیه را قالب فرش استقبال کرده او را بمنصب خویش جای داد و بدست خود کلاه و چوبه و غیره از علامات منصب پاتریکی اورا عطا کرد - و ملل نصرانیه را اختیار فیصله کردن معاملات مابین خودشان - و حریت تعلیم اولاد بدون مزاحمت حکومت و غیرها بخشید -\n\nدین مسیحی از آغاز تا سه صد سال بواسطة دعوت و تبلیغ ترقی کرد اما وقتیکه قسطنطین اعظم که بانی بلده قسطنطنیه بود دین نصاری را قبول کرده آنرا دین ملی دولت رومی قدیم گردانید . عادت فرستادن داعیان بقوام غیر نصرانیه منقطع گشت . و این حالت تا زمان ( مارتین لوتو ) قریب از يك هزار سال دوام کرد - وقتیکه ( لوتو ) فرقه ( پرو تستنت ) را بوجود آورد و از شیوع این فرقه انگلستان و جرمنی و سویطزرلند و غیرها از ممالک یوروپ از ریاست پاپای روم خارج شد - پاپای روم باز عادت فرستادن داعیان دین مسیحی باقوام غیر مسیحیه احیا کرد تا از اقوام آسیا و افریقا تلاقی ملاقات از یوروپ نماید - و ممالک عثمانیه برای چنان دعوت بسیار موافق افتاد . زیرا که حضرت مسیح و دین او در ممالک عالیه نشو و نما یافته بود - دیگر فرقهای نصرانیه هم تدریجاً بپیرای روم تقلید کرده داعیان ( مشنریهای ) خویش را بممالک عثمانیه فرستادند . این داعیان نصرانی رعایای عثمانی را که نصرانی بودند بافکار فاسده اغوا نموده بخلاف دولت عثمانیه بغاوت برانگیختند . و دین را آله سیاست ساخته در هدم بنای سلطنت علیه کوشیدند - در مدت سه صد سال از زمان فتح قسطنطنیه از اسباب کثیره ضعفی در بنیان حکومت عثمانیه راه یافت اما اقوام یوروپ در همین مدت در علوم و فنون جدیده . و نظام عسکری و اقتصادی ترقیات نمایان کردند - و در ابتدای قرن تاسع عشر عیسوی بدولت قوی یعنی انگلیس و فرانس و روس خود را حامی رعایای نصرانی دولت علیه عثمانیه قرار دادند - در حمایت این دول قوای فتنه و فساد و بغاوت و خیانت میان نصرانیان در ممالک عثمانیه منتظم و مستحکم گردید - و ولایات ممالک واسعه عثمانیه مثلاً یونان و رومانیا و سرویا و مانتی نگرو و بلغاریا به تشجیع و تقویت دوله یورپ تدریجاً یکی بعد دیگری از ملک محروس عثمانی خارج شدند .\n\nچون ترکان روشندل و وطن پرور دیدند که فتنه داخلی از تحریک خارجی پیدا میشود - در سنه ۱۸۷۶ ع باجرای دستور و اعطای حقوق سیاسی بالسویه بهمه رعایای عثمانی بدون تفریق دین و نسل دادند . و به اینصورت فتنه و فساد را\n\nاستیصال کردن خواستند . اما این طریق انسداد فساد در بلاد عثمانی روس و انگلیس و فرانس را خوش نیامد ، بانجمنهای شورشی بلقانی که در سینت پیترز برك و لندن و پاریس بودند اشارت رفت تا کشت و خون ناحق در بلغاریا جوش و خروش بوجود آوردند - و جرائد یوروپ در دسیسه شامل شده و مبالغه و غلو را بکار برده کاه را کوه نمودند - مستر کلیدستون که پیشوای سیاسی ملت انگلیس بود بخطابهای شورانگیز که به (نیابت مدلو وهین) مشهور گشت همه عالم متمدن را خلاف ترکان برانگیخت و ترکان را وحشیان خونخوار وانموده و چنین أراجیف خلائق یورپ را بهیجان آورده بدول معظمه التجا کرد که ترکان را از خطه یورپ با ساز و برگ بیرون رانند - از شور و فریاد کلید ستون روس جرأت گرفته در سنه ۱۸۷۷ ع بخلاف دولت علیه عثمانیه جنك كرد و در سنه ۱۸۷۸ ع بلغاریا هیئت استقلالی بدست آورد - و کلید ستون لقب آزاد کننده بلغاریا یافت .\n\nدر سنه ۱۸۹۲ ع کلید ستون وزیر اعظم انگلستان شد ، و دو سال بر مسئله هوم اول ( استقلال اداری ) برای آیرلند ضایع کرد و در سنه ۱۸۹۴ ع از وزارت استعفا کرد و بجای خود لارد روزبری را وزیر اعظم ساخت اکنون حالت وزارت خوب نبود - خواستند که خیالات ملت برطانیه را بمسائل خارجیه در آویخته بقای وزارت روزبری را امتداد دهند . مسئله ارمنی را بوجود آوردند . و تائید کلیدستونرا هم حاصل کردند . مردم مانند کیڤن مالکم میکال و جیمس برائیس و ديوك آف ويست مستر کلید ستون را که پیر فرتوت شده بود گفتند که ترا آزاد کننده بلغاریا می گویند باید که آزاد کننده آرمینیا هم بگویند ... و طرفدار مسئله آرمینیا ساختند - بواسطة انجمن شورشی ارمنی در لندن بقوم ارمنی در ملک عثمانی پیغام فرستاده شد که ایشان شور و فساد بکنند دولت انگلیس ایشان را حمایت خواهد کرد - و بذریعه قونسلهای انگلیسی در ملک عثمانی اسلحه هم بطور خفیه فرستادند - پس ارمنیهای سامسون نزد شهر وان در خریف سال ۱۸۹۵ ع از ادای خراج دوانی ابا نمودند . این چیزی شگرف نبود در آن حدود در زمان سلطان عبدالحمید خان حسب عادت آن عهد لشکر را فرستادند تا محاصره کرده ارمنیها را برادای خراج دولتی مجبور کنند . ارمنیها علی خلاف عادت از خانها بر لشکر تفنگ انداخته بعضی را از سپاه عثمانی کشتند . لشکر عثمانی مجبور شده فتنه را بضرب تفنگ و اطلاق رصاص فرو نشاند لا محاله تنی چند از ارامنه کشته شدند در میان کشتگان يك دو زن و بچه هم بوده باشند چون این خبر بانگلستان رسید - يك شور و غوغا کرد را بپا نهادند - در جرائد یومیه و در سائل شهریه تفصیلات گزاف از کشته و خسته ارامنه بآلاف رسانده در یورپ و امریکا هیجانی عظیم پیدا نمودند - پس وزارت روز بری در ابتدای سنه ۱۸۹۵ ع با حکومت روس و فرانس اتفاق کرده هیئتی مفتش مشتمل بر نمایندگان هر سه دولت را بمحل واقعه از سامسون فرستاد - از تفحص و تحقیق بر محل واقعه معلوم شد که شصت و پنج یا شش از منی کشته شده بودند و این عدد را مطبوعات لندن به پنجاه یا شصت هزار کشته رسانیده بود . درین اثنا وزارت روزبری ساقط شد -","chars":5176,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0616/01566.jpg","first_page":1,"last_page":1787,"title":"Sirāj al-akhbār سراج الاخبار","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0616/1566","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0616/canvas/1566","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0616/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0616_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}