Page 1348

سال پنجم ۷ متعدده ایشان در علوم متنوعه مشهور اطراف و معروف اکناف است . در اوایل جلوس سعادت مأنوس اعليحضرت ضياء الملة والدين الله تراء مولو يصاحب مرحوم بحضور شان رسیده و در دربار بجای معین مقرر شده همر كاب اعلیحضرت خلد آشیانی سفرها کرده اند . در سفر مزار شریف هم با اعلیحضرت مرحوم بوده وقت زیارت مزار فیض آثار تور باريك سلاميه زبان فصاحت تو امان عربی که خود تحریر نموده بودند خواندند با درجه پسند افتاد که آنرا بخط زر نوشته در دو طرف دروازه فيروزى مزار متبرك نصب کردند که تا حال و در استقبال هم یاد کار خواهد بود پس از وفات اعلیحضرت خلد آشیانی در عهد سعادت مهد اعلیحضرت سراج الملة والدين در خدمت دولت مصروف و بخطاب ملای حضور سرافراز بودند همیشه مورد عنایت و تلطفات همایونی می بودند . حتی درین وقت حاضر نیز در حالیکه در حضور اعلیحضرت همایونی در یغمان بودند مصاب کردیده از حضور در موتر به خانه خودش فرستاده شدند . و اعلیحضرت همایونی از کمال توجهی که در حق شان داشتند ساعت ساعت بذريعة تيلفون احوال شانرا می پرسیدند تا آنکه بعمل ۱۱ بجه شب شنبه ۱۹ شوال المکرم جان بحق تسلیم کردند . اللهم اغفر له چون اکثر عمر شان مشغول خدمات سلطنت بوده فرصت تالیف و تصنیف چندان نیافته اند . و آنچه از قمر عالی رقم شان سرزده محتاج اليه دولت با مأمور برای سلطنت بوده که حسب ذیل است . (۱) تفسير آيات العهود من كلام الملاك الودود بك تفسير جليل آيات عهدیه قر آن مجید و نیز انجیل زبان فارسی در موضوع لزوم و قابعهد بمراعات سیاسیه و اقتصادیه دینیه باسلوب خوش و تقریر زیبا در عهد سلطنت حضرت ضياء الملة والدین تالیف کرده اند که پسند افتاده است . (۲) عقد اللآلى فى تتبع نظم بده الأمالى قصيده ایست غرا بزبان عربی در تحقیق عقاید اسلامیه فرقه ناجیه اهل سنت و جماعت حاوی مسائل کلامیه و ناقد مباحث خلافیه (۳) كلمات امير البلاد فى الترغيب إلى الجهاد رساله فوايد آساله كلامية اخلاقية متضمن ابحاث شريفة مرغوبه که مطالعه آن در هر وقت و زمان مثمر نتایج دنی دینوی میباشد که حسب الامر اعلیحضرت ضياء الملة والدين مرحوم هزاران هزار نسخه مطبوع و مقبول کردیده است (٤) خردنامه ، رساله مختصره است در تفصیل مراتب عقل که برای ذوی العقول نافع و مفید است . (٥) تفسیر افغانی، تفسیر سوره فاتحه و جزء اخير كلام الله شريف بزبان افغانی است که بعلت سبقت اجل ناتمام مانده است . (٦) کشکول، دو جلد ضخیم است که جامع جميع متفرقات و حاوی مضامین عربه و فقرات لایق مطالعه و باعث توسیع معلومات مفيده و مشتملبر ابحاث نادرة در علم و ادبیات نظم و نثر میباشد (۷) رسائل مختصره در حل مسائل مغلقه وابحاث ضروریه بسیار دارند که بسبب اختصار شان از تذکار مفصل شان صرف نظر نموده شد . علاوه بر این همه علم وفضل حافظ جيد كلام ملك علام بودند و در ادبیات يك خصوصیت ممتازی داشتند ، از خامه عنبر شهامه خودشان هم قصاید پر فواید غرا و اشعار و ادبیات بسیار با معنی سرزده است . ولی افسوس که پایه شصت و هفتم را از مرقاة عمر عزیز تکمیل نرسانده وطن را از دیدار و فواید خود بیشتر محظوظ نه نمودند . رب اغفر وارحم وانت خير الراحمين . بلطف خويش خدایا روان او خوش دار بدل جنات بكن زين حيات خود سندش جناب حق وفياض مطلق عمر و عافیت ذات شوکت مآب اعلیحضرت سراج الملة والدين پادشاه عرفان بناء بادانش و دین ما را مزداد فرماید آمین. سراج الاخبار افغانيه بحضور ذات اعلیحضرت همایونی شان مراسم تعزیت جناب مولوی صاحب مرحوم را عرض میکنند . زیرا مرحوم مشارالیه یکی از علمای نامدار افغانستان وعلى الخصوص مظهر توجهات جهاندرجات اعلیحضرت پادشاه با دانش و عرفان شمرده میشد ، و هیچ یکی از اهل و تعلقات ومنسوبين مرحوم مشارالیه نخواهد بود که بدرجه اعلیحضرت همایونی به ضیاع ابدی مرحوم مشار اليه متأثر شده باشند . لهذا اول مراسم تعزیت را پایگاه سریر سلطنت تقدیم نموده بعد از ان بازماندگان گرام او را تعزیت و تسلیت میدهیم که خدای غفار رحیم آن عالم ربانی را غفران نماید و ایشانرا توفيق صبر ودعا احسان فرماید . كل من عليها فان ويبقى وجه ربك ذو الجلال والاكرام از دفتر مکتوب نویسی مینویسند عالیجاء محمد سرور خان نائب الحكومة هرات از قرار اطلاعه هی محمد صدیق خان نائب حاکم قادس معروضداشته است که در لیل چهار شنبه ۳ ماه شعبان المعظم ساعت یک بجه از طرف میانه قبله و جنوب ستاره بزرگی رو بطرف شمال فرود آمده که در قادس روشن کرد . الی ده دقیقه صدای بسیار عظیمی که از توپ های بسیار کلان هم صدای آن اضافه بود بگوش ما رسید چنانچه در اول خیال رعد صاعقه را نمودیم – و آواز آن الى شانزده کروه راه رفته بود – از قندهار مینویسند چون مطابق احکام اعلیحضرت خاقان مغفور منور ضياء الملة والدين علما و طلبای مملکت محروسه را از حواله خانه واری و دیگر تکالیف شاقه معاف و مرفوع القلم فرموده اند . ولی در ولایت مملوه الجهالت غور اگر کسی طالب علم و بدست آوردن کمالات و فى اشتغال ورزد رئيس وعامل محله حتی الوسع آن طالب العلم را از تحصیل مانع میشود و زجر و توبیخ و اذيت بي اندازه او را میرساند و بالمشافهه میگوید که تو ملا، فلان ملا وفلان ملا و . و . و ، همه شمایان ملا و طالب میشوید پس وجه روپیه سر کار را از کجا حصول کنیم – مبادا دل آن فرو مایه شاد که از بهر دنیا دهد دین بیاد امضا کل محمد الترکی المغولی ( ادبیات افغانی ) پښتو ژبه ډیره شیرینه هم فصیحه هم متینه قواعد ئې خورا ښه دی خواندنی هم ارزان دی داو سیمه ده خو را تر ټول زیوړه دنیا کی تاریخ ته نظر و کی پر آثاری گذرو کی دا به تې درته کویان چه اى لاله اى جهانجان