Page 84

( ٧٥ ) افعال فعال مطلق وجود او برحق اگر چه معلل به اغراض نیست اما خالی از حکم و مصالح وغایات و ثمرات هم نیست . چونکه اگر معلل باغراض بودی حدوث در فعل او تعالی لازم آمدی ، واگر خالی از مصاحت بودی فعل حکیم عبث و بیفائده شدی ! پس اگر در هردّره از ذّرّات اکوان ، و حقا یق عالم امکان بنظر تحقیق و دیدۀ تدقیق ملاحظه رود بحکم «اعطی کل شیئی خلقه ثم هدی» هر یکرا غایتی و مصلحتی یابند که بمنزلۀ ثمره آن باشد چنانچه مقدمات اینسخن در علم الهیات به براهین قاطعه مثبت گردیده است، و بسبب غیر محدود بودن حکم حکیم علیم استقصا کردن در اینباب مقدور بشر نیست . زیرا که در همۀ موجودات عالم ارواح ، و جملهٔ کائنات عالم اجساد در کلیات و جزئیات وجود هر مرجود حکمت بالغه او سبحانه تعالی مستتر و مضمر است که هر يك از آن دلیلی باهر و برهان ظاهر برکمال كبرياء حضرت الوهیت اوست چنانچه خود میفرماید«و ماخلقنا السموات والارض و مابینهما لاعبين» پس عقل قاصر انسانی از استقصای آنهمه حکم مالا نهایه لابد عاجز میماند ولی با وجود آنهم علمای عالمین ، و حکمای عارفین در نصوص لايعد ولا يحصی کتب و رسائل تحریر و تألیف نموده اند واگر تا ما دام القیامه نیز سخن رانند هنوز قاصر و عجز شان ظاهر خواهد بود ما نند مفاد و حکم قرآن مجید و فرقان حمید را که از زمان نزول آن تا بحال