Page 793

(۷۶۳) ( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ ) ندهد و مملکان و عاملان نیز هیچ چیز را بی سند و رسید از رعیت نگیرند ( قاعدهٔ دوم ) و حاکم لازمست که هر شخصی از رعیت نزد او حاضر آمده اظهار کند که فلان شخص از من وجه فروعات بمالیات وغیره وجوه سرکاری را بی سند حصول نموده و یا بدون اظهار فردی از افراد رعیت بخود حاکم مبین شده روشن گردید که فلان کس وجه را بی سند و رسید از رعیت گرفته است حاکم را لازمست که فوراً آنشخص را در نزد خود طلبیده رسید وجه را از او گرفته با تشخص رعیت بدهد و از هروجه و هر من غله که از قانون و فرمان خلاف ورزیده بی سند گرفته است پس از ثبوت یکشاهی(۱)سیاسة برای خزانه بیت‌المال حصول نماید تا داد وستد بی سند از مملکت برداشته شده حق کسی ضایع و تلف نشود ( قاعدهٔ سوم ) وجوهیکه از بابت بقایای سالهای گذشته و یا تفاوت فراغت خطهای سالهای آینده بزمّهٔ عاملان و مستأجران در پای اطراف از دفتر قارح خطی می برآید و یاوجوهیکه از درك اموال مردم فراری وغیره معنا غلات فردی در ولایات ظاهر میگردد و در محاکمه جات مذکوره از سبب حاضر نبودن سرکردگان ایشان در بیرون در اتغافل میکنند بنابران جهت آسایش رعایا فرمان واجب‌الاذهان چنان بعز صدور می پیوندد که اهالی محاکمه جات مزبوره تحصیل وجوه موصوفه را برعهده حاکم مالیات یافروعات گذاشته حقیقت آنرا مفصل و مشروح باز نگارند و ابوابجمع او نمایند که حصول نموده برساند و جواب وصول و عدم وصول آنرا بگوید تا محصل کامین از اطراف موقوف شده کسی آزار واذیت محصل را نبیند ( قاعدهٔ چهارم ) اشخاصیکه جهت حساب دهی و دیگر معاملات دفتری در دفتر یا محکمهٔ کوتوالی بکار باشند که در دارالسلطنه حاضر شوند آنان را نیز بقرار قاعدهٔ سوم لازم است که محاکمیکه ایشان در تعلق او باشند اطلاع داده بواسطه حاکم آنشخص را حاضر دارالسلطنه نمایند و محصلان خود را بحصول فرمان یا دعای دیوانی نفرستاده ضرور موقوف دارند ( قاعدهٔ پنجم ) برحاکم لازمست که بموجب قاعدهٔ چهارم چون رقعه و رقیمه از دفترهای سرکاری و نایب‌محکمهٔ کوتوالی جهت خواستن شخصی زایش برسد در برآوردن مطالب آنها توجه تمام نموده تکاهل و تغافل نورزد که دواعی سرکاری تعطیل پیش آید و بر حاکم این نیز لازمست که سر دفتران دارالسلطنه و نایب محکمهٔ کوتوالی را از قاعدهٔ سوم و چهارم آگاه کند تا حقیقت احوال برآنها مکشوف شده محصلان در اطراف فرستادن را موقوف و معطل بدارند ( قاعدهٔ ششم ) مرسومیستکه قبل ازین حاکم یا دفتری و عامل شرطی ها در هنگام اجاره دادن از مستاجران یا ملکان و رئیسان باسم رسوم و یا حاکم بنام نان خواده از مردم میگرفتند چون این امر شنیع و رسم قبیح نظر برفع تهمت از کار پردازان موقوف گردیده بنابران حاکم را لازمست که نه نفس خود مرتکب این فعل شود و نه احدی را بگذارد که باین کار اقدام نماید و اگر کسی اقدام کند بعد از ثبوت بازخواست میشود ( قاعدهٔ هفتم ) برحاکم لازمست که مضمون قاعدهٔ ششم را در بین رعایا و مملکان تعلقۀ خود اشتهار نموده همه تعلقداران و عاملانرا از حکم فرمان حضرت والا آگاه سازد تا در هنگام بازخواست بیخبر بودن خودها را سند ساخته حجتی نداشته باشند ( قاعدهٔ هشتم ) اشخاصی که بسبب جرم دولتی یا گناه ملکی بموجب حکم شریعت غرا و یا فرمان همایون والا سزاوار آن کرده که مال و متاع او ضبط دولت شود لازمست که خود حاکم باقاضی و نویسندهٔ دفتر رفته مال ومتاع ایشانرا مفصل در قید سیاهه آورده تحویل خود کند و سیاههٔ را که کرده است قاضی بخط معلوم و حاکم بمهر دفتر سمت خویش ارسال بدارد ( قاعدهٔ نهم ) هر گاه شخصی از رعایای تعلقی حاکمی بردیگری دعوی داشته باشد و از حاکم خواهش حاضر آوردن خصم خود را در نزد قاضی شرع بکند برحاکم لازمست که آنشخص را در محکمهٔ شرعیه نزد قاضی آنجا بفرستد تا در نزد قاضی رفته و او مطابق ( قاعدهٔ چهاردهم ) رسالهٔ اساس القضاة اعلام نامهٔ مشتمل بر احضار شخص غایب بدهد و بمجرد اظهار کردن و گفتن خصم لازم ندارد که حاکم محصل خود را بطلب شخص غایب بگمارد ( قاعدهٔ دهم ) شخصیکه اعلام نامۀ قاضی را جهت احضار خصم خویش حاصل کرده و در نزداو برد او از امر قاضی شرع سرباز زده و مخالفت (۱) شاهی در اصطلاح مردم افغانسان پنج فلوس که یک جزو از اجزای دوازده‌گانه یک روپیه هست میباشد