{"book":"adl0009","page":793,"text":"(۷۶۳)\n( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ )\nندهد و مملکان و عاملان نیز هیچ چیز را بی سند و رسید از رعیت نگیرند ( قاعدهٔ دوم ) و حاکم لازمست که\nهر شخصی از رعیت نزد او حاضر آمده اظهار کند که فلان شخص از من وجه فروعات بمالیات وغیره وجوه\nسرکاری را بی سند حصول نموده و یا بدون اظهار فردی از افراد رعیت بخود حاکم مبین شده روشن گردید\nکه فلان کس وجه را بی سند و رسید از رعیت گرفته است حاکم را لازمست که فوراً آنشخص را در نزد\nخود طلبیده رسید وجه را از او گرفته با تشخص رعیت بدهد و از هروجه و هر من غله که از قانون و فرمان\nخلاف ورزیده بی سند گرفته است پس از ثبوت یکشاهی(۱)سیاسة برای خزانه بیت‌المال حصول نماید تا داد\nوستد بی سند از مملکت برداشته شده حق کسی ضایع و تلف نشود ( قاعدهٔ سوم ) وجوهیکه از بابت بقایای\nسالهای گذشته و یا تفاوت فراغت خطهای سالهای آینده بزمّهٔ عاملان و مستأجران در پای اطراف از دفتر\nقارح خطی می برآید و یاوجوهیکه از درك اموال مردم فراری وغیره معنا غلات فردی در ولایات ظاهر\nمیگردد و در محاکمه جات مذکوره از سبب حاضر نبودن سرکردگان ایشان در بیرون در اتغافل میکنند\nبنابران جهت آسایش رعایا فرمان واجب‌الاذهان چنان بعز صدور می پیوندد که اهالی محاکمه جات\nمزبوره تحصیل وجوه موصوفه را برعهده حاکم مالیات یافروعات گذاشته حقیقت آنرا مفصل و مشروح\nباز نگارند و ابوابجمع او نمایند که حصول نموده برساند و جواب وصول و عدم وصول آنرا بگوید\nتا محصل کامین از اطراف موقوف شده کسی آزار واذیت محصل را نبیند ( قاعدهٔ چهارم ) اشخاصیکه جهت\nحساب دهی و دیگر معاملات دفتری در دفتر یا محکمهٔ کوتوالی بکار باشند که در دارالسلطنه حاضر شوند آنان را\nنیز بقرار قاعدهٔ سوم لازم است که محاکمیکه ایشان در تعلق او باشند اطلاع داده بواسطه حاکم آنشخص را\nحاضر دارالسلطنه نمایند و محصلان خود را بحصول فرمان یا دعای دیوانی نفرستاده ضرور موقوف دارند\n( قاعدهٔ پنجم ) برحاکم لازمست که بموجب قاعدهٔ چهارم چون رقعه و رقیمه از دفترهای سرکاری و نایب‌محکمهٔ\nکوتوالی جهت خواستن شخصی زایش برسد در برآوردن مطالب آنها توجه تمام نموده تکاهل و تغافل نورزد که\nدواعی سرکاری تعطیل پیش آید و بر حاکم این نیز لازمست که سر دفتران دارالسلطنه و نایب محکمهٔ کوتوالی را\nاز قاعدهٔ سوم و چهارم آگاه کند تا حقیقت احوال برآنها مکشوف شده محصلان در اطراف فرستادن را موقوف\nو معطل بدارند ( قاعدهٔ ششم ) مرسومیستکه قبل ازین حاکم یا دفتری و عامل شرطی ها در هنگام اجاره\nدادن از مستاجران یا ملکان و رئیسان باسم رسوم و یا حاکم بنام نان خواده از مردم میگرفتند\nچون این امر شنیع و رسم قبیح نظر برفع تهمت از کار پردازان موقوف گردیده بنابران حاکم را لازمست که\nنه نفس خود مرتکب این فعل شود و نه احدی را بگذارد که باین کار اقدام نماید و اگر کسی اقدام کند بعد از\nثبوت بازخواست میشود ( قاعدهٔ هفتم ) برحاکم لازمست که مضمون قاعدهٔ ششم را در بین رعایا و مملکان تعلقۀ\nخود اشتهار نموده همه تعلقداران و عاملانرا از حکم فرمان حضرت والا آگاه سازد تا در هنگام بازخواست بیخبر\nبودن خودها را سند ساخته حجتی نداشته باشند ( قاعدهٔ هشتم ) اشخاصی که بسبب جرم دولتی یا گناه ملکی\nبموجب حکم شریعت غرا و یا فرمان همایون والا سزاوار آن کرده که مال و متاع او ضبط دولت شود لازمست که\nخود حاکم باقاضی و نویسندهٔ دفتر رفته مال ومتاع ایشانرا مفصل در قید سیاهه آورده تحویل خود کند و سیاههٔ\nرا که کرده است قاضی بخط معلوم و حاکم بمهر دفتر سمت خویش ارسال بدارد ( قاعدهٔ نهم ) هر گاه شخصی از\nرعایای تعلقی حاکمی بردیگری دعوی داشته باشد و از حاکم خواهش حاضر آوردن خصم خود را در نزد قاضی\nشرع بکند برحاکم لازمست که آنشخص را در محکمهٔ شرعیه نزد قاضی آنجا بفرستد تا در نزد قاضی رفته و او مطابق\n( قاعدهٔ چهاردهم ) رسالهٔ اساس القضاة اعلام نامهٔ مشتمل بر احضار شخص غایب بدهد و بمجرد اظهار کردن\nو گفتن خصم لازم ندارد که حاکم محصل خود را بطلب شخص غایب بگمارد ( قاعدهٔ دهم ) شخصیکه اعلام\nنامۀ قاضی را جهت احضار خصم خویش حاصل کرده و در نزداو برد او از امر قاضی شرع سرباز زده و مخالفت\n\n(۱) شاهی\nدر اصطلاح\nمردم افغانسان\nپنج فلوس که\nیک جزو\nاز اجزای\nدوازده‌گانه\nیک روپیه\nهست میباشد","chars":3592,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0009/00793.jpg","first_page":1,"last_page":1270,"title":"Kitāb-i musṭatāb-i sirāj al-tavārīkh ‏كتاب مسطتاب سيراج التواريخ‏‏","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0009/793","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0009/canvas/793","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0009/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0009_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}