Page 1169

(١١٣٩) ( جلد سوم ) ( شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان ) ( سراج التواریخ ) بسواری کالسکه در اسپه تماشایگاه سابق شهر پاریس در نوشت و در آنجا لباسها و اسباب و آلات باستانرا (۱) که نهاده بودند دیده (۱) باستان باز گردید و از ساعت نه تا ساعت دوازده از شب شنبه بیست و پنجم ربیع الاول را در تیاتر تشریف فرمائیده تماشای آن بسر بمعنی قدیم برد و بساعت چهار پس از نصف النهار فردای شب مذکور بتماشای باغ وحوش و طیور شده با محمد حسن خان و محمد اکرم و گذشته خان که حاضر خدمت بودند مشاهده جانواران نمود و از جمله ماری سترگ و بزرك و خرسهای رنگارنگ که از ولایات دیگر فراهم نموده اند نظر فرموده بمنزل خویش باز گشت و در روز یکشنبه بیست و ششم ربیع الاول با چندی از خدمه خاص چون محمد حسن خان و محمد اکرم خان و میرزا عبدالفتاح خان طبیب و میرزا عبدالرؤف خان بسواری کالسکه راه تفرج برگرفته در عین گردش تماشای اسپ تاختن کرده بمنزل خویش باز آمد و همچنین در روز دو شنبه بیست و هفتم ماه مذکور با خدمه مزبورو خواجه محمدخان بجز میرزا عبدالفتاح خان ره نورد گردش و سیر شد و در اثنای تفرج ملاحظۀ دیوار بزرگیرا که در سال هزار و هشتصد و هشتاد و هفت عیسوی مطابق هزار و دو صد و يك هجری بقدر بیست و دو میل بدور شهر پاریس بنا نهاده و بسرز ساخته اند مشاهده کرده بسی محکم و متین دیده بساعت هفت از راه مراجعت وارد منزل خویشتن گردید و بلادرنك آهنگ تیاتر نموده و پس از ملاحظه آن بساعت دوازده از شب در محیط خود باز آمد و بساعت دوازده از نصف روز سه شنبه بیست و هشتم ربیع الاول با محمد حسن خان و میرزا عبدالرؤف خان بسواری کالسکه مرحله پیمای تماشای کارخانه ظروف چینی سازی گشت و آلات و ادوات چینی ساختن را بنظر دقت و غور دیده بنظاره چرخ حویلی (۲) شد و انجا را چنان ساخته اند که حصه از (۲) مراد (نهرسین) جدا کرده و بران چهار چرخ و مدار از چوب تعبیه کرده اند که بقوت آب عتامه چرخ تسیاب حرکت از چماتیست و کردش میکنند و بقوت حرکت خود آب از نهر برداشته در اندرون نلبکی پرداخته اند داخل مینماید سپس بقوه که چرخ را در انجا ساخته ماشین که آنهم از همین آب در حرکتست بفراز کوهیکه بالصد فیت ارتفاع مورب آنست آبرا میرساند و فوارهارا و پرداخته که بفراز کوه ساخته اند میجهاند و هم با کثر باغهای سلطنتی از آب زیوان کوه آبیاری میشود و شهزاده پس از مشاهده این صنعت غریب که بدون قوۀ الكتريك بآب سازی و جاریست رامباز گشت جانب منزل خویش یمودن گرفت و در حین عبور از قرب سور (۳) و دیوار شهر پاریس برجیرا که در قرب غربی دروازۀ شهر افراخته و پارچهای (۳) سور سیاه که علامه ماتم و عزاست بر آن انداخته اند بدید و سبب خرقهای سیاه پرسیده مفهوم گردید که ملت فرانس از دیوار دور شهر که آنرا جهه پریورش دولت جرمن که تاختن کرده و بنزديك اين برج تلاقی فئتین دست داده ولشکر فرانس مغلوب و سیزده ربض نیز هزار تن از ایشان مقتول و خزائن دولت منهوب سپاه جرمن شد این برج را بیاد داشت انتقام سیاه گویند پوش کرده اند که پس از حصول مرام و وصول کام رفع آلام نموده تبدیل پارچهای سیاه کنند مع القصه شهزاده گردون وساده در روز چهار شنبه بیست و نهم ربیع الاول آهنگ حرکت از پاریس نموده سیاحت ممالک دولت ایطالیه (٤) را در دل تصمیم داده چنانچه بیاید در روز سلخ ماه مذکور نهضت فرما گشت اما درینروز (٤) مملکت ابطالیه سردار محمد حسن خان روزنامه نگار او این کلمات و مذاکرات را که در لندن بپای رفته بود رقز و كلك بيان فرمود که آنگاه که حضرت عالی از لندن اساس حرکت نهاد ولیماس سیاحت مملکت فرانس بر تن راست کرد خویش را از تکلیف مهمانی دولت انگلیس آزاد نمود چنانچه مصارف دولت مذکوره را که نسبت باو میشد قطع فرمود و گفت در ممالک خارج از انگلستان مخارج مهمانی از دولت انگلیس ضرورتی ندارد چه اگر بنام مهمان بودن دولت انگلیس پانهاد سیاحت ساحت اور پاشوم و مراسم احترام شایسته روی روزنماید همانا هنك حرمت دولت انگلیس خواهد بود و در صورت مهمان دولت موصوفه نبودنم بدیهیست که خاك افغانستان در (آسیا) و از (اروپا) بغایت دور واقعست که از میان هیچ مراوده و معرفتی در بین نیست و از جمله راه مودت و موالات که با دولت انگلیس باز است از سبب قرب کشور هند و افغانستانست که صراحتم با حضرت و کتبوریه از راه حراست و حفاظت هندوستان دعوت انگلستان نموده که ازار تباط و انعقاد رشته و داد و اتحاد دولتین افغانستان و انگلیس کشور هند را از حمله و یورش