Page 814

(٢٤٣) که احتمال دارد کنيشکا باشد نسبت ميدهند ( ١ ) اگر در مسکوکات به بینیم فقط دريك سكة طلائی کنیشکا صورت بودا نمایش یافته و در دیگر ها عموماً از باب انواع محلی باختری و یونانی معلوم میشود و این طوریکه پیشتر اشاره شد ثابت میکند که با وجود ترقی بودائی پرستش سائر ارباب انواع از بین نرفته بود چنانچه در اثر ، همین عناصر مختلف آریانی ، هندی ، یونانی وضعیت طوری شد که قرار نظريه «وسنت سميت» انگیسی در عصر کوشان طريقه تازه ئی در آئین بودائی بميان آمد که آن را «مهابانا » یا ( راه بزرگ نجات ) گویند . ناگفته نماند که در آئین قدیم «بودائی » بودا معلم و استادی تصور میشود که با تجارب حاصله خود کتله بشری را بطرف راهی رهبری میکرد و غیر از او وجود پیغمبر وخدا در معتقدات ایشان راه نداشت . چون در « اریا نا » بعلاوة بودايك عده ارباب انواع مختلف دیگر هم معروف وطرف ستایش بود آهسته آهسته در اذهان مردم خصوص کوشانی ها که از کنه اساس ادیان مروجه خبر نداشتند «بودا» هم شکل یکنوع رب النوع بخود گرفت و در آثار حجاری او را بکثرت در میان سائر ارباب انواع نمایش داده و او را هم در قطار آنها در آوردند. پیشتر گفتیم که در باب بودائی بودن کنیشکا شبهه است زیرا در مسکوکات او فقط در یکجا «بودا» و باقی در تمام موارد سائر ارباب انواع نمایش یافته است. با وجود این اگر مسئله از نقطه نظر افسانه ها نگاه شود چنین مینماید که کنيشکا داخل دین بودا شده باشد بدیهی است که افسانه هائیکه بودیزم (۱) ناگفته نماند که در باب نسبت دادن تراش هیکل های بامیان به کنیشکا سند موثق تاریخی در دست نداریم . زیرا قدیمترین منبعی که درین مورد معلومات میدهد ياد داشت زائر چینی ( هیوان تسنگ ) است که قرار استماع نه تراش بت ها بلکه «آستو په» را که فعلاً خرابه های آن در پای بت کوچک در میان کشت زارها موجود است به ( يك شاه قديمه ) که متحمل کنیشکا باشد نسبت داده است و چون كنيشكا امپراطور مقتدر کوشانی آریانا در تجلیل معابد وبسط ديانت بودائى فوق العاده صرف مساعی نموده احتمال زیاد میرود که استو په بامیان و تراش بت كوچك ٣٥ متری در عصر او شروع شده باشد.