Page 444

فصل هشتم ١٨٧ عسکر که پر از زحمات و پریشانیها و سرگردانیها و مسؤلیتهای گوناکون بوده است از ایام طفولیت تا ١٢٩٧ هجری تقریباً چهل سال عمر در روسیه یا سرحدات روسیه یا در مسافت نزدیک بسرحدات روس و چین یا در سرحدات ایران و روس گذشته است از ١٢٩٧ هجری تا الحال تمام اوقات خود را صرف درک امورات و عادات دو همسایه قوی خود یعنی روس و انگلیس نموده ام و اگر بخواهم از ماخذ هائیکه این اطلاعات را تحصیل و هنوز هم باینجا ها دسترس دارم اظهار نمایم خلاف عقل و رویه پولیستیکی خواهد بود و بواسطه همین ماخذها قدرت دارم که این مسائل را از روی تجربه از پیش ببرم علیهذا فقط حقیقت امر را اظهار میدارم بدون اینکه دلایلی اقامه نمایم یا شرحی بدهم که اسرار دولت مرا منکشف نماید در این صورت آراء و نظریات مردمان سیاسی و سیاحان و دانشمند انیکه در ممالک متعدده هستند منظور نظر ندارم و مقصودم این نیست که در باب آرای آنها ایرادی بگیرم یا آنها را وادارم که از من ایرادی بگیرند بلکہ ہمان مطلبی را اظهار میدارم که برای اولاد و اخلاف وملت خود صحیح میدانم بجهت اینکه بدانند و پیروی نمایند و در باب اظهار داشتن خیالات خود خیلی سعی خواهم نمود که ساده و بیغرضانه تقریر نمایم و کوشش خواهم نمود چنین مفهوم نشود که دشمن روسها یا دوست آنها یا طرفدار انگلیسها یا مخالف آنها میباشم پولیتیک روسها در آسیا اینست که بهر قسمیکه باشد خواه صحیح یا غیر خواه بطور دوستی یا بصلح یا بجنگ دول اسلامیه را از صفحه آسیا بر اندازند و محو نمایند و خیلی مشعوف خواهند شد که دولت عثمانی و ایران و افغانستان باقی نباشند یا اگر باشند میخواهند همین قدر بمنزله آلتی باشند در دست آنها و در ان صورت محل اعتنا نخواهند بود بلکه وجود و عدمشان بالسویه خواهد بود و فقط بقای آنها منحصر خواهد بود بطول زمانیکه روسها آنها را بجهت پیشرفت مقاصد خود لازم داشته باشند عمده مقصود روسها این است که دول عثمانی و ایران و افغانستان را ضمیمه ممالک خود ساخته بلع نمایند در صورتیکه این مقصودشان پیشرفت نکرد آن وقت سعی خواهند نمود که دول اسلامیه را از دوستی دولت انگلیس منصرف نموده آنها را بطرف خود جذب نمایند تا آنها بمخالفت انگلستان برخیزند در این حالت هم دول روس اینها را بخود کشیده تمام خواهد نمود دولت روس در خیال اینست که اگر بیکی از این پولیستیکها هم کامیاب نشود پولیستیک