Page 1323

سال پنجم حصة ٣ دینیه را تدوین، و از دیگر طرف فنون متنوعه را از هر زبانی که یافتند ترجمه کردند، و بيك بیداری و هوشیاری تمامی در راه علا و قوام دین کوشش ورزیدند، و بهر چیزیکه در همان عصر و همان موقع بیداری شوکت و صلابت دین را به آن محتاج یافتند در اسباب سعی و همت فرمودند و آماده کار را به سعی و همت آیندگان خود ترک نموده از جهان فانی در گذشتند، جزاهم الله خیراً، و نور قبورهم. آینده گان که بعد از ان آمدند اگرچه در محافظت همان مقصد از جد و جهد فارغ نه نشستند ولی چون بيك زمان فساد و شرور تصادف کردند، و آثار تفرقه طریقه ها و گروه های مختلفه را در اسلام مشاهده نمودند اهم را بر مهم ترجیح داده بهمانها فقط موجوده اکتفا ورزیدند، و برای جلو گیری تفرق و تشتت دایرۀ علوم را از توسع طبیعی آن مانع آمده در يك حد معینی محدود نمودند، لهذا رفته رفته در وسعت علوم و فنون يك حال توقف رونما گردید، و نیز چون رقیبهای عالم اسلامیت که عبارت از دول انصار آن باشد در يك حال نوم و غفلت بودند، این حال توقف و محدودیت علوم و فنون چندان ضرری نمیرسانید، بلکه برای رفع بدعتها، و دفع تفرقه ها مفید هم شمرده میشد. رفته رفته این حال توقف و محدودیت به کسالت و رسون، و نوم و غفلت مبدل گردید، و طریق تدریس و تدرس بر مسائل جزئیه من قبیل ازین مذکور گردید مانند (جاز یجوز) و (ضرب زید عمراً) منحصر ماند که آنهم مبنی بر همین قدر يك مقصدی بود که تا نگویند بیکار نشسته اند، و برای نان پیدا کردن يك راهی بدست داشته باشند. وقتا که دشمنان دین اسلام – یعنی ملل غربیه او روز به بیداری و کار گذاری آمدند، و بهمان علوم و فنون که در صدر اول اسلام علمای اسلام اساس آنها را وضع کرده بودند جنك نشئت زده عملیات آنرا به استحكامات قوت و ثروت تطبیق دادند، و بواسطۀ آن قوت و ثروت در اساس بنای اسلامیت بکامیابی تمام رخنه ها انداختند، علمای کرام اسلام همچنان خواب سنگینی فرو رفته بودند که طراقه های هول انگیز آن همه صدمه های پیدرپی هیچ سامعه خراش بیداری شان نگردید، بلکه آن زلزله های شدیده را عبارت از يك جنبش گهواره آسای استراحت خود پنداشتند. روی سخن ما بهمه علمای کرام اسلام است، زیرا ورثۀ انبیای عظام علیهم السلام، و سکاندار کشتی امت ناجیه حضرت خیرالانام علیه الصلوة والسلام ایشانند، این عصر و این زمان به اعصار سالفه یقی و پیشینی مشابهت ندارد، از بدهیات انکار نباید کرد، آیا مدافعه این آلات ناریه، و این صواعق مدهشۀ سماویه، و آنهمه اختراعات عجیبه و غریبه که دیده و شنیده میشود بغیر حاضر کردن همان گونه اسباب متقابله ممکن میشود؟ بايك قوۀ سمی که از يك گوشه سرا تا دیگر گوشه سرا شنوایی را مالک باشد، بایک گوشی که در ظرف يك ثانیه از امریکایه آسیا صدا را بشنود برابری کرده میتواند؟ آیا رفتار شتر با رفتار عرابۀ موتر، و بار برداری و سرعت عرابه کراچی با قطارهای راه آهن همسری کرده میتواند؟ آیا طوبهایی که قطر دهن شان از سه چار انچ تجاوز نکنند با طوبهایی که قطر دهن آن تا بشصت انچ میرسد، و يك گله يك خرواری را تا مسافۀ ٢٠ میل پرتاب میکنند پیش قدمی کرده میتواند؟ علمای نمره ٦ ما نمیگوئیم که علمای ریل بسازند، یا طوب؛ ولیکن چیزیکه بر عهدۀ علمای کرام ترتب میکند این است که عموم را تشویق کنند، تحريك نمایند، فتواها دهند، اجتهادها فرمایند که این چیزها را بوجود آورند، و این چیزها بوجود نمی آید مگر به افزونی مکتبهایی که علمای آموختن و بوجود آوردن آنچیزها در ان خوانده شود. معلوم است که ریلها، تلگرافها، نیاموها، پروژه کشورها، اورو پلانها، زمینلینها، تحت البحرها، فوق البحرها، تحت الارضها، فوق الهواها، یومیه ها، گله ها، غازها؛ صد دها، بلاها، و چها و چها در زمانهای سلف نبود که علمای سلف ما رحمهم الله از آنها بحث و بیان میراندند؛ این علمهای جدید است که مخصوص عصر جدید است. جبر، هندسه، حساب، ریاضیات، طبیعیات، فزيك، شيميك، ميكانيك، جغرافی، قوموگرافی، زولوجی، دیپلوماسی و غیره و غیره علمها نیست که غربیون اساسات آنرا از شرقیون گرفته و ترقی داده داده آله های غالبيت، مظفریت، سیادت، حاکمیت خود ساخته و کامیاب آمدند، با وجود اینهم که اینها را علتهای جدید گفتیم، اما اعتقاد و اعتماد و ایمان کامل ما بر این است که قرآن عظیم الشان ما (کتاب قدیم) است و هیچ رطب و یابسی نیست که دران نباشد، همۀ آنچیزها ئیکه مذکور گردید، و ملیارها چیزهای دیگری که زبان انسان از بیان آن عاجز است همگی در زیر کلمۀ مقدسۀ (حکمت) مستور و مضمور است، حکمت، آنچنان يك کنز عظیم لایفنا، و نعمت جسم عظما نیست آنچون یکی احسان و عطا فرموده شود (خیر کثیر) به او احسان میشود. (١) کثیر را به قلیل، کلیات را بجزئیات ترجمه نباید کرد، بزرگترین و وافرترین خیرها حفظ و صیانت (دین) است از پامال شدن و محکوم ماندن به احکام دیگر دین، حال آنکه انتخابات این عصر و زمان وقت حاضر محافظۀ اساس و بنیاد دین را بر تحصیل (حکمت) منحصر داشته، از همه خوشتر اینکه: حکمت، يك مال گمشده مسلمانهاست که در هر جا بیابند باید بگیرند. (٢) افسوس که ما در صدد کردن آن و ابرا نمودن ازان کوشش میورزیم؛ درین هم هیچ شبه نداریم و ایمان کامل داریم که دین، دین خداوند تعالیست، حافظ او هم ذات پندار سبحانه جل و علا ست (٣) ولیکن ما را نیز بر محافظت آن مأمور فرموده و به بسیار آیات کریمه تأکید فرموده، ما اگر دست و پای بسته بنشینیم، و هیچ تشتت و اقدامی در اسباب نکنیم بچنان توکلی میماند که بستن زانوی اشتر باشد. اگرچه «حکمت» را نوع نوع تفسیر کرده اند، ولی جمهور علما دانش را عین حکمت گفته اند. دانش، علم، معرفت، حکمت همه بيك نقطه سر میزند، و اگر «حکمت» را تنها بزهد و تقوا و عبادات منحصراً تفسیر شود، در آنحال بسیار احادیث منفیه میبینیم که فضیلت علم بر فضیلت عبادت ترجیح داده شده است (٤). و الحاصل این چهار سال کامل شد که سراج الاخبار افغانیه، در خصوصها از تحریر و تقریر روانه ایستاد، تا اینکه سال چهارم خود را به انجام رسانیده بسال پنجم قدم نهاد، فریادها، فغانها، ناله ها کرد، اما از دهنش برآمده بمخاطبش در آمد! این است که درین باره مقالۀ افتتاحیه خود را (١) در قرآن کریم میفرماید: یؤتی الحکمة من یشاء و من یؤت الحکمة فقد اوتی خیراً کثیرا .. (٢) حدیث شریف است: الحکمة ضالة المؤمن اخذها این ما وجدها.، (٣) آیه کریمه: – انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون .. (٤) حدیث شریف: – فضل العلم احب الی من فضل العبادة و خیر دینکم الورع .. دیگر: – طلب العلم ساعة خیر من قیام لیله، و طلب العلم خیر من صیام ثلاثة اشهر .. علمای کرام خواهند گفت: – که جهت تعلق اینسخنان بما چیست که این اخبار والای هرزه در اخلاق خود را میدرد و مغز ما را میخورد ..! عرض میکنیم که جهت تعلق این سخنان به (علم) است، و علم و عمل بدان راجعست.