Page 1275

صحیفه ٦ سال چهارم شماره ۲۳۰ مالک باشد، و قلمی که میخواهد ازین نکته سربسته چیزی بشکارد، میشاید که یک میدان فراخ بی سنگلاخ آزادی را صاحب باشد تا جولان شعلهٔ جواله آسانی خود را تمامها بکار آرد حال آنکه این محرر عاجز را نه معلومات و عرفانی اشکارست، و نه قلم لنك بايالهنگش را قوت جولانی پدیدار است، لاجرم از بعضی بیانات ساده و بسیط بدیهی و آشکار این مسئلهٔ مهمه چیزی چیزی میشکاریم، تا در ترتیب موضوع بحث ما یی انتظامی نیاید. يادوات في ملت ، يامات بی دولت را بچه چیز تشبیه داده میتوانیم؟ بارها گفته ام و بار دگر میگویم ، که ملت بی دولت بيك كنند اسپهای فربه و توانای بدمستی نهاند که افسار و نجاریهای شان گسایده و لجامها از سرشان کشیده شده، و در يك ساحهٔ محدودی که با چهار دیوار از چهار جهت محاط باشد به لكه كونی و کب گیری همدیگر آمده باشند یا به رمه های گوسفند بی چوپان ، يا به عراء موتر و انجن ريل حالات بدون موثوران مشابهت میرساند؛ آباد وات پی ملت چه خواهد بود؟ هیچ ایلی ، لك هيچی و عدم مطلق ؛ دولت بوجود ملت، و ان دولت را کرد میتواند، و گرنه يك پادشاه و يك چند نفر و وکیل را در يك دشت بی آدم چه نام خواهیم داد؟ پس معلوم میشود که دولت و ملت با وجود است که سر آن دولت و بدن آن ملت است. چنانچه تن پسر زنده شمرده نمیشود، همچنان سر بی تن نیز همان حکم را در بر میگیرد. چون بحث سر و بدن در میان آمد لازم شد که حقوق متقابلهٔ دولت و ملت را هم از نقطهٔ نظر فن ( منافع الاعضا ) در زیر بحث بیاریم : معلوم است که همه اجرای حرکات اعضای بدن تابع دماغ - یعنی سر - است زیرا دماغ موضع عقل و حواس میباشد. عقل پادشاه، و حواس و هیئت قوهٔ حاکمه است که بر تمام اعضای بدن ارادهٔ حکمرانی را اجرا میکنند. عقل تمیز ، تصور ، تخيل، تفكر، محاكمه، دیدن، شنیدن ، شمیدن ، چشیدن، دانستن اگر نباشد اعضای بدن حرکت کرده نمیتواند، واکر حرکت بتواند آن حرکت همان حرکت غیر اختیاری فی الکامانهٔ مهلکه خواهد بود. این است که حق دولت بر ملت بمثابهٔ حق دماغ است بر اعضای بدن : ملت بد است ؛ در بدن پای ، دست ، و پنجه ، شانه ، کردن ، کمر معده ، جگر، قلب وغيره اعضای مهمه موجود است که هر يك از آنها وظایف حقوق حیات را نجامی آرند. دست ، پای ، پنجه ، شانه، کمر: می و کوشش زراعتی، تجارتی ، صناعی ، عسکری مات است که مواد غذائیه و مالیه و معدنية ذهبيه و فضيه و تدافعيه را تدارك و احضار میکنند. معده استهلالات نافعه را اجرا کرده مادهٔ ما به الحيات خون را حاصل ، و كيميا خانه و ضرابخانه و اداره خانه های چکرها و کردها و زهره و غیره آنها را تصفيه وتربيه، وديكر العملات نافعه کار برده زرمهنای خون را در خزينة عامرة قلب جمع آوری میکنند . که از انجا بواسطه مأمور های اجرا آن شرائین و وریدها در تمام بدن ساری و جاری داشته و اعصاب و اعضا را حیات وقوت بخشیده بحضرت دماغ عرض و تقديم مینماید، این است که حق ملت بر دولت مشابه حق اعضای بدنت بر دماغ ؛ اما این راهم باید داشت که حقوق متقابه دولت و ملت چنان با هم رشته و بافته است که اگر یکی در ایفای حق خود قصور و تکامل ورزد در بجا آوردن حق آن دیگر نیز قصور و نقصان وارد میشود. مثلا اگر دولت در وضع ( يك حصه از قصر سعادت حصر استور مبارك ) ( در دارالسلطنهٔ کابل ) قوانين متين ، و نظامات مفيد زمن نشین برای اجرا آن عدالت و آسایش مملکت ، و معموریت و سعادت و رفاعیت وراحت عمومی ، وتعميم معارف عمومی ، وانتظام عسكر كارى ، واعتدال ماليه كبرى ، و ترویج صناعت ، و امرون تجارت وغيره غيره كوتاهی و سهل انگاری کنند. از فواید و منافعی که از ملت حاصل شدن باشد امید باید نکنند. در انحال دولت بدماغ مختل و ضعیفی مشابهت میرساند که حرکات اعضای بدن نیز تابع همان قسم فعالیت دماغ مانده در هر آن و هر لحظه تهلکه افتادن، و غیر انتظامیهای گرفتن ، ورفتن ، و سوء هضم و بیماریهای مختلفه از عدم انتظام جولان دم ملحوظ است. کذالک اگر ملتی که به قوانین موضوعه، واحكام مرعية دولت خود عدم صداقت و عده اطاعت ورزد آن ملت را مفلوج ، معیوب و به انواع امراض عصبيه مبتلا باید شناخت که نه خودشان از دوران ، و به دولت شان از چنان ملت هیچ استفاده نمیتوانند . که هم محو وهلاك هر آن با آن توأم افتاده است .