Page 169

تحفة الامان في سيرة النعمان حصه اخری (۱۶۸) مبحث روایات موضوعه و متصرفه صاف است واحدی را دران جای انکار نیست لکن آن دو تفریع او اثر نهایت وسیعی را داراست ـ وعموم محدثین دروی متفق نمیباشند و میگویند که از امثال این قیود دائره روایت تنك میگردد ، وازین نتیجه ماهم انکار نداریم و خود ناظرین میتوانند که فیصله این امر را نمایند که در صورت حاضره ، احتیاط کردن بهتر است ؟ ویا وسعت روایه ؟ خواهشمندیم تاریخی ازین تفریعات را اجمالا بنویسیم تا ازان ظاهر گردد که امام صاحب بنا بر کدام ملاحظات روادار این تشدد وسختی در روایه شده اند : ـ چون حلقه تدریس شیوخ احادیث وسعت زیاد میداشت ، تا اینکه در يك مجلس تقریبا ده هزار سامعین اجتماع می ورزیدند ، محض بجهت استماع عموم چند نفر مستملی و نائب شیخ ، بنقاط لازمه مقرر میشدند تا ملحوظات شیخ را بسامعین دور دست برسانند و بسا اشخاص در انمجلس انجاز می بودند که قطعا کلمات شیخ را شنیده نمی توانستند و تنها باستماع الفاظ مستملی کفایت نموده از زبان وی رفته بدیگری روایت میکردند ـ بحث در انجا است :ـ شخصیکه تنها حدیثی را از زبان مستملی شنیده باشد ، آیا می تواند که برحدیث مرویه خویش «حدثنا» بگوید ؟ یانی ؟ ـ مذهب اکثر اهل روایت چنان است که «حدثنا» گفته میتواند ـ اما حضرت امام برخلاف شان بوده میگوید که :ـ «حدثنا» گفتن برای این مستمع جائز نیست بهمراه وی درین مسئله حافظ ابو نعیم ، فضل بن دکین ، زائد بن قدامه ، نیز متفقند [ ملاحظه شود فتح المغیث صف ۱۸۷ و ۱۸۸ ] وحافظ بن کثیر می نگارد که مذهب ابو حنیفه قرین قیاس است لکن مبنی مذهب عامه بر تساهل است [ فتح المغیث صف ۱۲۸ ] چیزیکه امام اعظم را برین احتیاط کاری مجبور نموده ، این است که تازمان وی روایه بالمعنی نمودن رواج عمومی داشت و چند تنی این چنین نیز اثبات وجود داشتند که پابندی بالفاظ حدیث داشتند ـ معلوم است که در صورت اول احتمالات تغیر وتبدل در هر واسطه بیشتر متصور می بود وباندازه که آن روایه در واسطه