Page 45

٢٦ روزانه سه صد نفر طلاب به منزل شخصی سید حاضر میگردیدند و استفاده میکردند و این سه صد نفر شاگردان دیروز از جسته ترین رجال فردا گشتند و از نوابغ مصر شدند سید جمال الدین از روی معلومات سیاسی خویش در نظر شیوخ ازهر منزلت خوبی داشت لیکن از روی اطلاعات دینی او شان را جلب کرده نمیتوانست اما طبقه کلاه پوش که از تمدن اروپا متأثر گشته به خدیو رسید آمد و رفت داشتند و برعلاوه نزد معلمین مدارس و ارباب مناصب عالیه قضاء و رؤسای مصالح حکومتی با وجودیکه اکثریه ایشان فارغ التحصیلان از هر بودند نظریات دینی سید خیلی مقبول بود درین روزها شاغلین ازهر عبارت از دو طبقه بودند . ( ۱ ) طبقة جامد و محافظه کار ( ٢ ) طبقة تجدد پسند. رجال بیدار ازهر وقتیکه دیدند شیخ مسائل مذهبی را طوریکه از ناحیه نقل بیان مینماید از جنبه عقل نیز بر آن روشنی می اندازد دانستند که دروس او با دیانت هیچ تصادم ندارد پس او را وادار ساختند که در فن کلام و حکمت نظری وطبیعی و عقلی وهیئت و علم تصوف واصول فقه اسلامی تدریس آغاز نماید ارمغان عرفانی جمال الدین به مصر شیخ محمد عبده می نگارد که خودم در اثناء تحصیل با آثار علوم عقلیه برخوردم و به آن میل پیدا کردم لیکن کسی را نمی یافتم که در آن معلومات وسیعی داشته باشد پس در تفکر افتادم لیکن از هر که می پرسیدم جواب میدادند که علماء کلام