Page 187

۱۸۰ علمی که محصول قیاس و استدلال است اگر چه خیلی یقینی هم بود از شک و احتمال پاک نمی باشد چنانچه در معلومات (مسائل) فلسفیه بسیار اختلافات اند و هر دو جانب فلاسفہ بزرگ هستند که آرا و افکار خیلی متناقض دارند و پر ظاهر است که در افکار متناقض صرف یکطرف صحیح شده میتواند امروز تحقیقات اروپا بسیار ترقی نموده لیکن در انجا هم رآی یک فیلسوف مخالف است به فیلسوف دیگر بر عکس از ان علمی که از کشف و مشاهده حاصل میشود (آن یقینی باشد یا نه) لیکن قلب را بالکلی تسلی داده احتمالات را قطع میسازد این علم در طبیعت انسان سکون کامل و یک مسرت پر از طمانیت و ذوق پیدا میکند. شخصی که ازین کیفیت (علم الیقین) حظی نبر داشته بر سلم باطن هم شبهات گوناگون می دارد لیکن چون کشف و مشاهده حاصل شد همه احتمالات و شکوک محو میگردند. فرق عقل و کشف را خواجه حافظ بیان میکند ان هم شعبده ها ئیکه کند عقل انجا سامری پیش عصا و ید بیضا میکرد چون علم کشف حاصل میشود تمام علوم ظاہری بی گذشته بر زبان الفاظ