Page image — the source of record
Machine transcription
سال چهارم شماره ۷
و كدام افعال واعمال تدنى وقنا يافته اند . وعلماء وادبا، وحكما و مشاهير سائرۀ بكدام سبب و كدام جهت شهرت و قبوليت يافته اند . و كسانيكه بنا مقبولى، وبدنامى، و سيه كارى مشهور كشته اند اسباب موجبه آن چه بوده است . وهلم جراً . پس اكر مطالعه تاريخ بدينصورت وقوع يابد، البته نورسيدگان و جوانان را بمنزله پيران و تجربه كاران واصل ميگرداند . و اگر اسرارات خفيه و لدنيات مكنونۀ تاريخ در مد نظر عبرت گرفته نشود ، و تنها بر استلذاذ حكايات ، وافسانهاى آن اكتفا رود در انحال هيچ ثمرۀ و نتيجۀ حاصل نميشود . و كسانيكه بسن كمال واصل ، و تجربه و معلومات شان نيز كامل باشد استفاده لانيكه از مطالعۀ تاريخ بر ميدارد نه است كه بسوى حكايات جنك آورى ، و قلعه گيرى و فتوحات ، و موفقيت بي اندازه قهرمانان ، و پاد شاهان از منه متقدمه بمنظر حيرت و ديدۀ استغراب اماله نظر نمايند فى : بلكه آن حكايات ، و فتوحات را در تحت نظر دقت ، و محاكمۀ فكرت در آورده اسرارات مخفيۀ انرا درك و غور كنند كه آيا آن همه فتوحات و موفقيت ، از چگونه اسباب معقوله ، و چسان حركات مقبوله حصول پذير گرديده ، و ترقى و اعتلا و شرف و شان ، و اعمار وطن ، و سعادت ملل و دول ماضيه از استعمال كدام تداير حكيمانه ، و نتيجه كدام افكار مدققانه محصول انجا ميده است . و محويت استقلاليت فلان دولت ، و خرابى و تدنى فلان ملت از نتايج آثار چگونه اعمال ناشايسته ، و اتخاذ چسان افعال غير ممدوحه بظهور پيوسته است . پس اينست كه مطالعه كنندگان تاريخ كه خواه شيخ باشد و خواه شاب ميبايد كه ادنيات مدققه ، و اسرارات مخفيۀ تاريخيه را محاكمه و دقت نمايند ، و به اطراف و تحريات و ملاحظات بسيارى اجرا نمايند ، و هر ازان حصه و فائده گرفته ميشود در ان تحقيق و تدقيق بكار دارند . پس اگر از اهل سياست ، و اجزاى حكومت باشد ان ملاحظات و محاكمات خودش را با حال و احوال دولت و سياست و زمانۀ خويش تطبيق نموده در راه دولت و ملت خويش يك خدمتى و منفعتی
برساند . و اكر از سائر ناس باشد آن احوالات و وقوعاترا آئينۀ عبرت نماى براى خود قرار داده به تهذيب اخلاق ، و تنسيق اطوار نفس خویش بكوشد تا آنكه نتيجۀ قضيه مافوق كه عبارت از ( قول مؤرخ ) است محصول انجامد . و گرنه همچنين وقايع ماضيه را بى آنكه انسان جهات حكميه و لدنيات خفيۀ آنرا جستجو و تفحصى نمايد از مطالعۀ محض آن هيچ ثمرۀ حاصل نميشود . و تحصيل حقيقى علم بى اعتناى تاريخ عبارت از آن نيست كه انسان در محافل و مجالس مانند قصه خوانان ، و افسانه گويان بسخن سرائى ، و حكايه بردارى مبادرت نمايد و از براى اظهار معلومات خویش خود نمائى و خود ستائيها فروشد . انسان كه در يك علم و فن صرف ذهن ، و ضياع عمر مينمايد البته استفادۀ معنويه مد نظر بايد گرفت . اينست كه در تصوير وقايع تاريخيه نيز آن استفادۀ معنويه موجود افتاده است كه هر گاه در ادبيات و حكميات آن تعميق فكر كرده شود قواى عقلية انسانرا تربيه و توسعۀ فوق الحدى حاصل شده چشم انتباه انسان و نيك و بد جهان گشاده ميگردد . و اوضاع ، و اطوار انسان بر خط مستقيمى برابر گشته تحصيل قضيه معتنابهاى ( حس اخلاق ) كه علت عالى انسانيت نيز محصول مى انجامد . ملل متمدنۀ اعصار ماضيه ، و ايام حاليه از منافع و فوائد مطالعۀ تاريخ بر وجهيكه تفصيل نموديم با خبر گرديده در طريق پيشرفت اين مقصد خيلى صرف همت نموده و مينمايند . و درين زمان از جملۀ علوم و فنون جديده بنام ( حكمت تاريخيه ) يك فن جليل مخصوصى نيز ظهور كرده است . ما نيز در تصور آنيم كه درين رسالۀ خويش گاه گاهى از فن حكمت تاريخيه بعضى وقايع را شرح و بسط دهيم . پس بنابر مقدمۀ اين مقصد نمونه بمباشرت اين مقالۀ تاريخيه از قصۀ قرون عتيقۀ تاريخ مبادرت ورزيديم .
* سميرا ميس *
واقعه نويسان جرائد اثار ، و مورخين شهرت شعار صداقت گفتار چنين روايت ميكنند : كه در ازمنۀ عتيقه يعنى تخميناً دو هزار و يكصد سال قبل از ميلاد عيسى عليه السلام كه تقريباً
سردار با مدار جناب مستطاب محمد يوسف خان پسر امير كبير جنت مكان دوست محمد خان طاب الله ثراه كه از قدماى رجال دولت خداداد افغانستان و خيل معزز و محترم يك ذات ستوده صفاتى ميباشند
Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting. How this was measured.