Page 1173

(١١٤٣) (جلد سوم) (شرح سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان) (سراج التواریخ) و در وقت اشتعال و التهاب آتش برپشته مذکوره برشده تماشاهی نمود و در سال شصت و پنج (صنیفا) والوکن نامی او شربت شهادت نوشیدند و در سال شصت و هفت (سنت پطر) (و سنت پال) هر دو تن از حواریون بفرمان او فیضیاب شهادت گشتند و در سال شصت و هشت حکم قتل (نیرو) از (سنت) صادر گردیده و او خود کشی کرده جهان از لوث وجودش پاك شد و مجسمۀ او را بر پشته مسطوره برپای داشته مردم ایطالیه اش نیکو خوانند و بستایند و مجسمۀ او را زیارت و طواف نمایند مع القصه شهزادۀ آزاده پس از مشاهده قتلگاه حضرت پطروس وبقیۀ ایشان و مجسمه نیرو بساعت دو پس از نصف النهار روز مذکور بفرودگاه خویش مراجعت فرمود و بساعت چهار بسواری کالسکه مرحله پیمای تماشای حمامی که از بنای (هرقل) قیصر روم معاصر حضرت (سید انبیا محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم) بود گشت و وسعت عمارت این حمام قریب هفت جریب انگلیست و حالا خراب و یباب گردیده بجز بعضی پیل پایهای سنگی و آتش خانه آن بحال خود است باقی همه رمیم کالتراب شده است و هم عمارت چند در حوالی این حمام که حجر هایش مخصوص تحصیل عموم علوم خصوص علم موسیقی بوده نو دماید و پس از آبادی ششصد ساله فرار کشای مردم ایطالیه از استیلای مردم وحشی خصالی که مستولی آمده اند حمام موصوف و بعضی از عمارات دیگر را منهدم ساخته اند و تعمیر آن در عرصۀ سی سال تمام یافته بوده و مجسمۀ هر قل را نیز در درون حمام نصب کرده اند الغرض شهزاده پس از مشاهده حمام مخزوب مکتوب در فرود گاه خویش باز گردیده بساعت هشت از شب تماشای عید گاه مردم ایطالیه که در ین وقت عید ایشان بود بسواری کالسکه تشریف برده و سیری کرده باز گشت و در روز سه شنبه پنجم ربیع الثانی راه تماشای کلیسای (١) مدفن گاه حضرت پطروس برگرفت و پس از مشاهده آن بقعۀ مجلله باشکوه هنگام شام روی بفر گفت در منزل و مقام خویش فرمود و سردار محمد حسنخان روزنامه نگار شهزاده آزاده بیان بیان را بخامه دوزبان در صفحۀ اوصاف این کلیسای رفیع البنیان در جنبش و نگارش آورده مینگارد که تعریف این کلیسا خارج از قوۀ توصیف است از سطح تا سر آن که مرتبه علیاست بمجسمه ها میخورد و هر که بکلیسا صعود نماید اشخاص رونده در زمین را بقدر مورچه می بیند (و بزرگی) (٢) این کلیسا ازین فقره معلوم میشود که دوازده نفر درقبه که در سر گنبد تعبیه نموده اند گنجایش دارد که بنشینند و دیگر در میان کلیسا صنعتهای عجیب بکار برده اند که عقل محو میماند و چهار هزار مجسمه از سنک بوضع خوب و صنعت مرغوب درین کلیسا ساخته شده که صانعان قابل صنعت خود را در ساختن این مجسمات مخرج داده اند و اکثر مجسمات را خارج از بنا ساخته اند که هردو طرف آن معلوم میشود و بعضی را برجسته از دیوار و بعضی را متصل دیوار ساخته اند (١) بنای این کلیسای سنت پطر را باختلاف آرای جغرافیین و مورخین نخست کالس تن تین کبیر نهاد و بعضی برآنند که در اواسط صد پانزدهم تاریخ عیسوی پاپ نیکولس ششم اساس آنرا نهاده و عمر او کفافی انجام نموده پس ازوی چندتن پاپهای هم در بنا و تعمیر آن کوشیده تا سال هزار و سه صد و بیست و نه عیسوی مطابق هزار وسی و نه هجری بصرف دوازده ملیان پوند در عرصۀ یکصد و پنجه سال بانجام واتمام رسید و صاحب مخزن العلوم تاریخ انجام آنرا در سال هزار و سی هجری مطابق هزار و ششصد و بیست و يك عیسوی ضبط کرده است (٢) وسعت و پهنای صفه پیش روی آن چهار صد فوت و ارتفاع آن یکصد و هشتاد فوت و بلندی اصل گنبد آن که از مرکز کلیسا برخاسته است سه صد و بیست و چهار فوت و طول اندرون آن ششصد و عریض چار صد و چهل و دو فوت است که گویا چنین ایوان وسیع و بنیاد محکم و متین تا کنون روی روز نیافته است و طول بیرون آن ششصد و بیست و نه فوت میباشد الغرض صاحب مخزن العلوم وصاحب هيدن ووليم بلينك انگلیس در طول وعرض وارتفاع آن باختلاف ذکر کرده اند و صحیح تر آنست که ارتفاع اواز زمین تا سر تاج چهار صد و پنجاه فوت تقریباً معادل یکصدو رو و پنج ذرعست و در زیر گنبد شکل گرۀ تعبیه کرده اند که شانزده نفر آدم در جوف آن جای میشود و در فوق آن کره تاج را نصب کرده اند