{"book":"adl0616","page":520,"text":"صفحه ۳ | سال دوم | شماره ۱۰\n\nمیکنند که اول چه بود، و حالا چه شد ! دنیا ، در تجدد و نویت : حال بیست سال پیشتر انسانها به حال امروزی آن نمیماند، طرز معیشت و سکونت و رفت و آمد و حرکت سابق بالاحق هیچ مناسبتی نمیگیرد. مثلاً بیست سال پیش ازین در نجا این را کسی خیال و خاطر خود هم نمی آورد که طعام بر روی میز و بر کرسی و با کارد و پنجه خورده شود. و یا آنکه بعد از خوردن طعام دست با صابون شسته شود. علی الخصوص اگر کسی سر و ریش خود را با صابون در سابق می شست یک عیب بسیار بزرگی شمرده میشد. حالا اینکه زمان تبدل میکند، زمانه اول حکم تقویم پارینه را میگیرد ، معیشت و زنده گانی انسانها نیز تابع تبدلات مدنیۀ زمانه گردیده از حال کهنه کی بیک مجدد و تازه گی قدم میزند. ترقی و تمدن چنان يك شاهد رعنای دلفریب انظر ربانیست که ظرافت و لطافت و نظافت میبالد. در زمانی که یک دالان هم برای نشستن، و هم برای طعام خوردن ، و هم برای خوابیدن کفایت میکرد، درین وقت نه تنها برای این سه چیز که بیان شد بلکه برای وضو و شست و شو ، و دریشی ، و سگرت کشی، و پیانو نوازی و غیره جدا گانه او تاقهایی بکار می آید که یک عمارت متمدنین این عصر بیست و یکم از وجود آن ها چاره ندارد .\n\nاین است که ذات اعلیحضرت بادشاه ترقی پرور مدنیت گستر مقدس ما اصلاحات و تنظيمات دوایر عمارت عالی باغ شاهی را ازین نقاط نظر ترتيب و تنظيم فرموده جبهه سمت مشرقی عمارت عالی چنان يك هيئت ظریف دلکشی تحویل یافته که از نظارۀ آن دلها را يك مسرت و فرحت بی اندازه حاصل میشود . دالان های ایشان بسیار بالکلف و مزین جدیدی که به این سمت عمارت عالی موصوف از روی نقشه هند، وی ذات اعلیحضرت همایونی ملحق گردیده همه لطافت ها و ظرافت ها را در بر دارد .\n\nحالا ما بکندری از شکل و هیئت عمومی این باغ ارم مثال بیان مینمائیم: گفته بودیم که این باغ بيك وضعیت مرتبه داری تشکیل یافته است . مرتبه اول آن همین است که از دروازۀ سمت شمالی داخل ميشويم ، و عمارت عالی موصوف را تقریباً در آخر این مرتبه می بینیم ، جهت غربی احاطۀ این مرتبه اول را دیوار غربی باغ که بمعادی آن مسجد، و حمام ، و اوثاق های مخصوصۀ خدمۀ معیت شاهانه موجود است ، و يك نهر با صدای بزرگی از پیش روی آن جاری میباشد که این نهر و اوتاقها را و صحن های چمنهای لطافت پیرا از جهۀ سمت غربی عمارت شاهی تفریق نموده .\n\nازین میدانیم که قصر سعادتگستر شاهی بران بنا یافته از دو جهت به احاطۀ مرتبۀ دوم فرو آمده میشود: یکی از جهت جبهۀ جنوبی، و یکی از جهت جبهۀ شرق ، جبهۀ سمت شرقی\n\nقصر همایونی سراسر از تعمیرات مزینۀ عصر اعلیحضرت سراج الملة والدین است که عادتاً يك قصر بسیار دلنواز جدیدیست که بر اصل عمارت افزوده شده است ازین مواجهه شرق عمارت عالی شاهی از دو سرکه های بسیار خوشنمای سنگلیل فرش شده مایل بر دو سرك مستوى بسیار با صدائی که از بغل حوض بسیار بزرگ ممتد تا با آخر این مرتبه محدود شده است . ترتیب دومین فرومی آئیم.\n\nچیزی که مدار زینت و اشتهار یگانه این مرتبۀ دوم شمرده میشود همانا حوض بسیار بزرگ مسطحیت که نظارۀ آب با صفا و فواره های لطافت نمای آن با روایح گلهای عبیر آمیز درختهای نارنج و مالته وغیره در پشته‌ها و کنارهای مخصوصۀ ممالك حاره و معتدله آمیز، و یکان نغمه های مرغان رنگارنگ موسیقی آهنگ که مخصوص این منطقه است با آن دمساز آمده حواس خمسۀ يك شاعر متفکر باريك بين را که در يك گوشه این بستان جنت نشان بر يك دراز چوکی در فکرت صید می يا يك شب مهتابی نشسته باشد در سماوات عالم خیال، غوطه خوار گرداب حیرت میگرداند. چمنهای پرگل و درخت ، سرکهای با صفای خوش زینت این مرتبه خیلی لطافتها دارد. يك جوره چوبی بسیار مصنع خوشنما در يك گوشه این مرتبه بنا یافته آرام جوکهای منتظم در هر طرف گلستانها و برکهای این احاطۀ مرتبۀ دوم گذاشته شده است .\n\nازین مرتبه نیز باز دو سرکه مایل به بمعادی سرکهای اول بمرتبۀ سوم فرومی آئیم که این مرتبه نیز با قوسهای عالی گلها، و انواع درختان خوشنمای ده گونه میوه های گرم سیر ، و يك برج نمای طبقه بر طبقه گلدانه های انواع گلهای عطر بیز تزئین و تنظیم یافته، و در هر گوشه آن هزاران بارقه های لطافت و در هر بیشه آن صدها مسرت و شطارت مندرج گشته است .\n\nازین مرتبه باز بهمان کیفیت بمرتبۀ چهارم میخزیم کما طاقهای چمنهای پرگل و درخت آن نیز دلکشیها و نظر ربائیها دارد ، ولی ازین مرتبه يك منظره بديعۀ دیگر از مرتبۀ پنجم جلب انظار دقت ما را کرده همان دم بمرتبۀ پنجم فرومی آئیم . درینجا در پیش يك منظره با صفای خارقه نمائی خود را می یابیم که از نظارۀ آن در گرداب مسرت فرو میرویم .\n\nيك كول ، نى نى ! يك بحيرۀ خوش منظره که اگر از آب با صفای خوشگوارش سخن رانده شود قلم يك ناودان آب رحمت میگردد. و اگر بوضعیت و ترکیب هیئتش نظر کرده شود چشمۀ سر چشمۀ آنجهانی میسازد. این کول از مصنوعات طبیعت شناسی ذات اعلیحضرت پادشاه دانای حقایق آگاه ماست که در سنۀ ۱۳۲۹ همت جهانقیمت همایونی محفورات","chars":4154,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0616/00520.jpg","first_page":1,"last_page":1787,"title":"Sirāj al-akhbār سراج الاخبار","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0616/520","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0616/canvas/520","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0616/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0616_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}