{"book":"adl0616","page":514,"text":"صحیفه ۱۳\nسال دوم\nشماره ۹\n\nبهوای سرد باعث احداث این تموج هوائی میگردد . و در وقت امتزاج الفصلين که باد بسیار میوزد سببش همین است که هوای سرد زمستان بهوای گرم تابستان ملاقات میکنند . چنانچه در گرمخانه های حمامها چون در را باز کنند از محل جامه کن فوراً نسیمی داخل گرمخانه میوزد . حالا آنکه منفذی از خارج ندارد پس باز هم سبب همان ملاقات هوای سرد بیرونیست با هوای گرم اندرونی .\n\nو وقت صبح و عصر نیز شدت رياح بهمین مناسبت است که هوای شب با روز ملاقات میکند . و در بلادی که برزخ در میان سرد سیر و گرم سیر باشد نیز سبب همین است که دائما بادهای تند میوزد و اکثر بادهای صرصر شدیدی که در موسم زمستان بظهور میرسد سببش همین است که در آنوقت هوا لمناسبت برودت فوق الحد منقبض است ، و چون ادنی گرمی بهمرساند فوراً انبساط زیادی حاصل و بشدت و هیجان تمامی تموج و هبوب میکند .\n\nو لهذا این سخنان معقول و مدلل که در خصوص تولید و ماهیت باد را نوشته شد موجب استكشافات جديده حکمای متاخرین است . و اما متقدمین در باب تولید ریاح قائل بصعود بخارات و جمرات ارضيه شده اند . و گفته اند :\n\nبواسطة اشعة شمسيه و اتصالات کواکب در مرکز زمین نقاط ناریه چندی احداث میشود ، و گاهی بسان باد قوی و تاثیر امتزاجات کواکب آن آتش سیال بجریان آمده از مسامات معادن و منافذ جبال . و سطح دریا احداث و تصعید ابخره و ادخنه چندی مینماید و داخل شدن آن ابخره یا ادخنه بهوای جوی سبب حدوث امطار ، ورياح و سائر حوادثات جویه میشود . و ازین جهت قدما كائنات جويه را مواليد ناقصه مینامیدند که ترکیب تام در آنها متحقق نگشته ، خلاف مواليد ثلاثه که ترکیب تام در آنها وجود شده است .\n\nاگر چه در بادی نظر میان مقدمات است و قول اختلاف سطحی مشاهده میشود اما بالمال والنتيجه هر دو بيك نقطه سر بهم میزند . اینکه در خصوص ماهیت و تولید باد تا بدینجا معلومات کافی و شمه‌ای اعلا نمودیم . حالا نیز لازم آمد که در خصوص ( جریان ) آن توضیحات لازمه بیان کنیم :\n\n( جریانهای باد )\n\nجریان هوائیکه انرا ( باد ) میخوانند منسوبست بجهتیکه از انطرف میآید . چنانچه جریان مجر منسوب بطرفیست که میرود . مثلا بادیکه از طرف شمال میوزد آنرا ( باد شمالی ) و جریان مجری که از طرف شمال میرود آنرا جریان شمال میخوانند .\n\nچنانچه قبل ازین در ذیل تعریف حرارت کره هوا در شماره ۸ گفته بودیم که سمت خط استوا بمناسبت عمودیت نزول شعاعات شمسیه از سمتهای دیگر حرارت را بسیاری میگیرد .\n\nطبعاً مجبور است که باد عبارت از همان جریان است . اما در نجا يك سوالی وارد میشود : که آن نیز خارج امکان بودن خلای هواست در داخل کره هوا . زیرا در داخل کره هوا غیر از محلاتیکه به اجسام صلبیه گرفته شده دیگر همه اطراف بدان مالا مال است . چنانچه اگر يك حوضی آبی را کره هوا فرض کنیم و در میان آن چند دانه سنگی بنهیم آب بجز همانجا ها تیکه سنگ در انجا موضوعیت ذكر همه جاها را برداشته است .\n\nحالانکه این سوال تائید و تاکید مقصد ماست . چنانچه بعد ازین کیفیت آن از بیانات آینده معلوم میشود . مثلا گفته بودیم که باد عبارت از نموج و جریان هوا نیست که از ابتر شدن و خلل یافتن همان هوا بظهور میرسند . پس کیفیت خلل یافتن هوا از اخذ حرارت مختلفه اوست که از محلات مختلف بصور متخالف اخذ و کسب میکند . یعنی هوا چون کرم شود کسب انبساط کرده خفت حاصل میکند و چون سرد شود منقبض میشود و هوای سرد و کثیف منقبض بآن يك موازنه با آن هوای کرم کشته متبسط حاصل کنند تا مجال خالی آن از هر طرف هجوم میکنند که ازین هیجانها و جریانها باد بعمل میآید .\n\nازین نیز قدری واضحتر بیان کنیم : چنانچه هر جسم به رودت منقبض ، و به سخونت منبسط میگردد هوا نیز بسبب شعاعات شمس که کره ارض را تسخین میکنند از تماس کره ارض کسب گرمی کرده انبساط پیدا میکند . و چون یکقسم كره هوا بدین صورت گرمی نمود در میان این هوای کرم کشته که بسبب گرمی و ثقلتش نقصان طاری کردیده هوای ثقیل دیگر که بسبب برودت و ثقالتش کما کانست بنا بر غیر ممکن بودن خلا داخل میگردد که ما همین جریان و تموج ملاقات هوای گرم را بهوای سرد (باد) میخوانیم .\n\nوالحاصل نتیجه این محاکمه بدان منجر شد که بگویم که ماهیت تولید باد از مصادمه و ملاقات هوای گرمست بهوای سرد و این ملاقات سبب میشود از برای هیجان و جریان هوا که باد نیز عبارت از همان هیمان و جریانست .\n\nو کشف این مطالب در جایی بخوبی معلوم میگردد که دو اطاق بهم متصله را هوای یکی را گرم بکنیم و هوای دیگر را سرد . چون در وسطی را باز کنیم محسوس میشود که از اطاق سرد بسمت سفلای اطاق گرم هوا بطور تطبيق و فشار داخل میشود . و همچنین از اطاق گرم بطرف علیای اطاق سرد هوای گرم داخل میشود .\n\nولا يتقطع در میان در وسطی این دو اطاق يك تموج شدیدی از هوا مشاهده میکنیم . بطوریکه چراغ را خاموش میکند ، و دامن جامه و یا پرده را بیکسو میافکند حالا آنکه از هیچ طرف بادی داخل اطاق نشده است .\n\nپس بخوبی معلوم گردید که سبب تولید ریاح خلل یافتن و ابتر شدن هواست که از مصادمه ملاقات هوای منبسط یعنی خفیف و هوای منقبض بظهور میرسد . و همین داخل شدن هوای گرم","chars":4270,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0616/00514.jpg","first_page":1,"last_page":1787,"title":"Sirāj al-akhbār سراج الاخبار","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0616/514","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0616/canvas/514","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0616/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0616_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}