{"book":"adl0616","page":495,"text":"صحیفه ۱۰\nسال دوم\nشماره ۸\n\nو ( عین ) مفصلا مذکور است : که هر گاه یک چیزی از پیش نظر ما بيك بعد معلومی دور نباشد چشم ما انجیز را دیده نمیتواند. و چون کره هوا در پیش چشم ما بداندرجه نزدیک افتاده که با پرده های چشم ما تماس مینماید لهذا ديدن ان ممكن نمی شود. مقدار جسامت وارتفاع حقيقى كره هوا تايك وقتی در نزد بعضى حكماء إلى غير النهايه بنداشته شده بود. ولی موخر آمانند ( کی اوساق ) ، و ( هومبولت ) و ( لاپلاس ) نام مشاهير اهل فن به اثبات رسانیدند که کره نسیم خیلی محدود است. حتی به براهين قاطعه و دلايل مقنعه واضح نموده اند که از سطح بحر تا بلند ترین طبقه کره هوا در بین ٤٣ هزار تا به ٤٧ هزار متر و مرتفع میباشد . و بعضى از اهل فن چنين ميكونید : که قوه واقعه سطح فوقاني كرة هوا بايد كه با قوة جاذبة كرة ارض در يك نقطه مساوی باشد . پس این نقطه از سطح بحر بنابر قول بعض از حکماء در مسافه ۵۰۰ میل ، وبقول ۵۰ ميل کان میباشد. ثقلت هو ا ۷۷۰ دفعه از آب خفیف تر است. وتضييق ثقلت آن در هر طرف کره ارض بر یکمنوال نیست. چنانچه از خط استوا بطرفهای قطب شمالی هر قدر که رفته شود رو به تزاند مینهد تا انکه در بیست و دوم درجه بالتدريج تنزل نموده از انجا نیز تا به قطب باز رو به تزايد ميگيرد . و من حيث تزايد وتناقص رطوبت نيز هر روز در هر محل به تبدلات کوناکون گرفتار می آید . درجه کثافت هوا زیادی ارتفاع نیز تخالف میکند چونکه طبقات تحتانی كره هوا بسبب تضييق طبقات فوقاني ان كثيفتر وتقبلتر میباشد. چنانچه اگر کسی بر سر جبال مرتضعه برا یدخلت هوا را بداهه حس میکند . چونکه بر شواهق جبال مرتفعه از سببیکه هوای کثیف در تحت میاند لاجرم در انجا بواسطه میزان الهوا تناقص تطبيق هوا بخوبی مشاهده میشود . بناء علیه ارتفاع تقربي خيال و محال سائره بواسطة آلت مذكور باسهل وجود مفهوم و معلوم میکردد چنانچه اگر در استانبول و یا بلاد سائره بالونی را بهوا کنند وقتیکه در بالون مذکور سیاییکه در میان ستون ميزان الهوا موضوعت يقدر يك انگشت فرواید، در انوقت معلوم میشود که بالوان از سطح بحر ۹۱۷ قدم بالا برامده است. واگر پنج انگشت فروتر شود در انحال ٤٨٤١ قدم بالا بر آمدن بالون را اشعار میکند. وليكن بسبيكة تبدل درجه ارتفاع با تبدل کثافت هوا با یکتدریج نمیشود، وكذلك تأثير حرارت نيز ير يكقرار ويكمنوال نماند لهذا ارتفاع حقيقى يك محل را بواسطة ميزان الهوا معلوم کردن مشکلت. در کره هوا، عنصریکه مدخل زیادی در ترکیبات کیمویه بهم میرساند همانا عنصر مولد الحموضه میباشد که این عنصر در عالم طبیعی بغیر از عنصر ( فاورین ) با جميع عناصر بنهايت سهولت امتزاج میکنند، این ناز که عبارت از مولد الحموضه است از برای ماده احتراق و نيز من حيث تنفس از برای بقای حیات الزميت و اهمیت فوق العاده دارد، و از بسکه در اتحاد ، و ترکیبات كيمويه نهایت درجه میالت در مواد کره ارض تبدلات مهمی محصول میآورد . کره هوا نیز مانند کره ارض بشكل شبه کره میباشد یعنی کره تام نیست . و همچون کره ارض طرف قطبينش بحق تر است. نظر به اجرای عملیات رصد اتیکه کرده اند چنین بنظر میاید که اجرام سماویه سازه نیز همچون کره ارض بهوای نسیمی محاط باشد .\n\n( حرارة هوا )\nدرجه حرارة محسوسة، و تار ما متر ويعنى ميزان الحرارة ( حرارت محسوسه ) حرار تیرا میگویند که جسم آنرا حسن بتواند نمود. حرارت محسوسه ، بواسطه آله که انوا ( ترما ميترو ) یعنی مقياس الحراره مینامند معلوم میکردند، این آله را بنابرین اساس اعمال نموده اند : ( که هر جسمیکه کرم شود ا اترا انبساط . و چون سرد شود انقباض حاصل میشود ) لاجرم این مسئله را اساس اتخاذ نموده آله مذكور را ایجاد نموده اند. تار ما مترو ، عبارت از يك لوله بلورین به و فیست که سرتحتانی آن کروی الشكلست و این لوله مذكور بر يك لوحة كه منقسم بر اشارات درجات میباشد مربوط، وجوف توك كروى الشكل زیر پیش از سیاب معلو میباشد. سیمایی مذکور را وقتیکه گرم کنند البساط پیدا نموده بالا ميرايد ، و هوائیکه در داخل لوله باشد برداشته تا بدهن اوله میرسد. پس در انزمان دهن لوله را بند کرده بر لوحه مذکورش میبندند . بعده طرف کروی لوله مذکور را در میان پارچه های یخ گرفته سیماب آهسته آهسته روبه انقباض منیهد تا انکه انجماد کرده میایستند . پس در همان نقطه که سیاب توقف نماید بر لوحة مذكور اشارت درجة النجماد را مینویسند . و بعده در آب جوشانی گرفته سیاب آهسته آهسته رویدرازی مینهند . پس در همان نقطه که توقف نماید بر لوحة مذکور اشارت درجه غلیان ابرامینویسند . بعد از ان از برای درجات سائره حرارت و برودت نیز در بالاتر وفر وتراند ونقطة اشارات گذاشته تر مامتر و یعنى مقياس الحرارة را يعمل مبارند . كرة هوا، حرارت را چیزی از شمس ، وقسم اعظمش را از کره ارض که بسبب تاثیر حرارت شمس کرم کشته است. بوسائط ونشر وتماس اخذ وجذب میکند . بنابرین طبقات فوقانی کره هوا با وجودیکه به شمس نزدیکتراند اما مانند طبقات تحتانی آن که بارش نزدیکت حرارت ندارد. از تجار بیکه بواسطة باونها کرده شده است اجمعنی به اثبات رسیده که در هر ۳۵۰ قدم ارتفاع حرارت كرة هوا یکدرجه تناقص میکنند . و از نیست که پردروه های خیال مرتقه، برف و تلج آب نمیشود.","chars":4332,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0616/00495.jpg","first_page":1,"last_page":1787,"title":"Sirāj al-akhbār سراج الاخبار","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0616/495","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0616/canvas/495","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0616/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0616_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}