{"book":"adl0616","page":450,"text":"شماره ۵ سال دوم حیفه ۱۳\n\nهماندم در ان دوايك فعل كيموى بعمل آمده يك زهر شدید قاتل تشکل میکنند که بیست غرام آن نی بلکه نیم گرام آن برای تالف کردن يك انسان کافی می آید طبیب اگر هر قدر حاذق باشد باز هم بر حسب بشريت يك روزی میشود که از مشغولیت بسیار با گرفتاری افکار مقدار يك دوایی را از حد لازمی آن بیشتر و يا بايك مضاد آن برابر در نسخه خود بنویسد . این است که این چیزها را اسپنجیار یعنی دواساز عروقی خوانده مكتب ديده با شهادت نامه میفهمد و معاینه میکنند . اگر اسپنجیار در ان اسپنجیاری ، و در فن کیمیایی وقوف بوده مانند يك عمار عادتی نسخه را چنانچه حکیم نوشته باشد بسازد حیات مریض را تعمیر نی بلکه تخریب میکند . یعنی سبب وفات او میشود . فی اسپنجیاری یکی جهت نظری ، و یکی جهت عملی دارد . جهت نظری آن این است که خواص حكميه وكيميويه وطبيعية همه نباتات ومعدنيات ، و حیواناتی را که در فن طبابت مستعمل است همه را بخواند و بداند . و از جوهرهای همه دواها راه فایده برداشتن را بفهمد . جهت عملیه آن این است که هر نوع مستحضرات طبية همه دواها را موافق بر ( کودکس ) نام دستور الادوية طی ساخته بتواند و در ( لاپورتوار ) هایی کارخانه های دواسازی سالها عملیات را به بیند ، و بدست خود اجرا کرده دواسازی را بیاموزد . این است که دولتها برای آنکه همه مستحضرات اسپنجیاری را مانند تکتورها ، وخلاصه ها ، وأكبيرها و جمله دواهای حاضر شده طبی خود شانرا تازه تازه در مملکتهای خودشان بسازند و به آوردن ز خارج محتاج نشوند به وجود دواسازهای متفنن و شهادت نامه دار بشدت لزوم دیده اند . در سایه ترقیات آیه اعلاء حضرت ( سراج الملة والدين ) دولت عليه افغانستان نیز امروزه روز بيك اجزاخانه یعنی دواخانه مالك است که هر نوع مستحضرات خود را در مملکت خود ساخته توانسته است که آنهم دواخانه ( شفاخانه ملکی ) میباشد .\n\nسرد و آساز شفاخانه ملکی شاهانه ]\n( م . شمس الدين )\n\nبسم الله الرحمن الرحيم ﷺ\nنسأل الله تعالى ان يجمع شمل المسلمين ويعلو كلمة الاسلام على العلمين وابقائه لتنوير السراج الملة والدين آمين جناب محترم والا قدر سعادت و نجابت بنيان عالىجاه محمودخان آقا را كثر الله تعالى امثاله . بعدها واضح خاطر شریف آنکه کراما پادشاه معارف پناه سند السلاطين ظل الله تعالى في الأرضين الا حضرت سراج الملة والدين لازال ظلال دولت ممدودة و آثار شوكته محمودة در امور مذهبیه جمیع آهالی افغانستان را هر قسم اعانت و همراهی\n\nووست، و اعتنا و اهمیت آن بدر چه پیش رفته که تطبیق آن با جغرافیای قدیمه هیچ مناسبت ندارد، درینزمان فن جغرافیا از علوم بسیار متداوله و عمومیست که اگر کسی از نظریات آن باخبر و آگاه نباشد خود را مانند نایمی در میان نشسته کان می پندارد . در مکاتب عالیه و ابتدائیه اول فنی که متعلمین را می آموزند همانا فن جغرافیاست . چونکه فن جغرافیا از احوال عالم و اعداد حكومات وحساب نفوس وطرق مواردات ، واصول تجارت ، و انواع معیشت ، و اكتساب حرفت و صنعت انسانرا بخوبی با خبر و آگاه میسازد که از پزوا موختن و تعلم این فن جليل مراولاد وطن را لازم او از مآلست . ( سراج الاخبار افغانیه ) چونکه بر خود لازم دانسته که از هر گونه علوم و فنون عالیه قارئین کرام را مستفید نماید از انستکه از اساس فن جغرافيا و تقسیمات آن نیز شمه عرض نموده و بتوفیق خداوندی امیدوار است که از هر قسم آن نیز جدا جدا مباحث مختصره مفيده بر قارئین کرام عرضه نماید .\n\n( عيناً ترجمه مكتوب )\n\n( فن اسپنجیاری یعنی دواسازی )\n\nانسانها برای دوام دادن حیات چنانچه به غذا محتاج است همچنان به دو اها نیز بهمان نسبت محتاج میباشد . این است که این مسئله از طرف همه دولتها بنظر اعتبار گرفته شده برای پسر رسانیدن طبیبها ( و اسپنجیار ) یعنی دواسازهای باهنر و فن لزوم دیده اند . و بنابرین اساس بخیلی کلفت و مخارج بر باز نمودن مکتبهای این فن قرار داده اند . درجه حذاقت و مهارت طبیب بهر نسبتی که باشد باشد ولی بهمه حال لازم و ضرور میداند که ( ریخته ) یعنی نسخه دوای را که ترتیب میکند آنرا بدست اقتدار يك دواساز با علم وفنی که صاحب شهادت نامه مکتب باشد تودیع و تسلیم نماید . زیرا در دار الفنون شعبه ( فن طب) جدا، وشعبة ( فن اسپنجاری ) جداست . يك اسپنپیار متنن يعنى يك دواساز شهادت نامه دار با هر فن مجهود است برین که هر رشته یعنی قسمه دوای را که میخواهد بسازد اولا از روی فن تدقیق کند که آیا این نسخه در دایره فن نوشته شده است یا نشده است . یعنی مقدارهای طبیه آن به فن برابر است یا نی . ثانیاً به بسیار دقت بینی باید که تدقیق کند که آیا این نسخه ( عدم قابلیت ائتلاف ) تشکل میکنند یا نمیکنند ؟ ( عدم قابلیت ائتلاف ) چیست ؟ برای فهمانیدن این مسئله از قوانین ( پرتونه ) بحث نمیکنیم ، بلکه بصورت آشکار افتاده مرام باید بکنیم : مثلا يك دوایی که فتاً در روزده پایست گرام خورده شود هر گاه سهواً از طرف طبیب در مقدار آمیختن و آغشتن آن دوای مضاد آن غلط نوشته شود و دواساز هم عالم و صاحب فن نبوده آثر ايهما الصورتي که طبیب بسبب اشتغالات ذهنیه خود سهواً نوشته باشد بسازد .","chars":4255,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0616/00450.jpg","first_page":1,"last_page":1787,"title":"Sirāj al-akhbār سراج الاخبار","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0616/450","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0616/canvas/450","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0616/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0616_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}